નવી દિલ્હી:  ભવિષ્યની અદાલતો કેવી હશે? શું ન્યાયાધીશો માત્ર કલમોના આધારે ચુકાદા આપશે? CJI સૂર્યકાંતે આ પ્રશ્નોના ઉત્તરમાં એક ક્રાંતિકારી ચિત્ર દોર્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આગામી 50 વર્ષોમાં ન્યાયાધીશ બનવા માટે માત્ર કાયદાનું જ્ઞાન પૂરતું નથી; તેમણે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના જટિલ વણાટને પણ સમજવો પડશે. કલ્પના કરો કે એક એવી અદાલત જ્યાં 'જીવન' ને લેબોરેટરીમાં એન્જિનિયર કરવાથી ઊભા થતા વિવાદો કે ઊંડા સમુદ્રી ખનનથી પર્યાવરણને થતા નુકસાનના કેસો ચાલતા હોય. CJI ના મતે, 2076 નો ન્યાયાધીશ એક એવો બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવતો વ્યક્તિ હશે જે ટેકનોલોજી અને નૈતિકતા વચ્ચે સેતુ બાંધવાનું કામ કરશે.

ન્યાયતંત્રમાં આવનારા આ પરિવર્તનમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) કોઈ વિલન નહીં પણ ન્યાયાધીશનો સૌથી મોટો 'સહાયક' સાબિત થશે. CJI એ આશ્વાસન આપ્યું કે AI ક્યારેય માનવીય સંવેદના અને ન્યાયિક બુદ્ધિનું સ્થાન નહીં લે, પરંતુ તે લાખો પાનાના ડેટા અને જૂના ચુકાદાઓનું પલકવારમાં વિશ્લેષણ કરીને ન્યાયની પ્રક્રિયાને વેગ આપશે. ભવિષ્યમાં 'ઇકોસાઇડ' જેવી નવી વિભાવનાઓ કાયદાનો ભાગ બનશે, જેમાં પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડવું એ ગંભીર ગુનો ગણાશે. નદીઓ અને જંગલોને પણ પોતાના કાયદેસરના અધિકારો હશે, જેના રક્ષણ માટે અદાલતો સજ્જ થશે.

ટેકનોલોજી માત્ર ન્યાયની પદ્ધતિ જ નહીં, પણ અદાલતોના ભૌતિક સ્વરૂપને પણ બદલી નાખશે. ભવિષ્યના કોર્ટરૂમમાં કદાચ વકીલો કે ફરિયાદીઓની શારીરિક હાજરી અનિવાર્ય નહીં હોય; બધું જ વર્ચ્યુઅલ પ્લેટફોર્મ પર અને ડિજિટલ રીતે સંચાલિત થશે. ડ્રોન અકસ્માત હોય કે સ્વાયત્ત વાહનો  દ્વારા થયેલી ભૂલો, કાયદાની વ્યાખ્યાઓ બદલાશે અને નવા પડકારો સામે આવશે. CJI સૂર્યકાંતે અંતમાં ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, ભલે માધ્યમો બદલાય અને ટેકનોલોજી હાવી થાય, પરંતુ ભારતીય ન્યાયતંત્રનો પાયો હંમેશા બંધારણીય મૂલ્યો અને માનવીય ન્યાય પર જ ટકેલો રહેશે.