નવી દિલ્હી :મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષે હવે માત્ર યુદ્ધનું સ્વરૂપ જ ધારણ કર્યું નથી, પરંતુ કૂટનીતિ મોરચે પણ નવા સમીકરણો સર્જી દીધા છે. કોઈપણ યુદ્ધમાં સામાન્ય રીતે 2 પ્રકારના દેશો જોવા મળે છે. પ્રથમ તે, જે સીધા હથિયાર ઉઠાવીને યુદ્ધમાં ઉતરે છે, જ્યારે બીજા એવા હોય છે, જે સંઘર્ષ અટકાવવા માટે વાતચીતનો માર્ગ ખુલ્લો રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વર્ષોથી ચાલતા તણાવ દરમિયાન કતાર ઓમાન અને પાકિસ્તાન જેવા દેશોએ મધ્યસ્થ તરીકે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.

પરંતુ હાલની સ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. કતાર પર મિસાઈલ હુમલાઓ થઈ રહ્યા છે, પાકિસ્તાન હવે ખુલ્લેઆમ સાઉદી અરેબિયાની સુરક્ષા અંગે ઈરાનને ચેતવણી આપી રહ્યું છે અને ઓમાનની મધ્યસ્થ તરીકેની ભૂમિકા પણ નબળી પડતી જોવા મળી રહી છે. પરિણામે હવે મોટો સવાલ ઉભો થયો છે કે શું ઈરાન માત્ર પોતાના વિરોધીઓ સામે જ લડી રહ્યું છે કે પછી તે પોતાના સૌથી મહત્વના કૂટનીતિક ભાગીદારોને પણ પોતાનાથી દૂર ધકેલી રહ્યું છે?

 

ઘણા વ્યૂહાત્મકનિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ઈરાનની હાલની નીતિ  લાંબા ગાળે તેના માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. સૈન્ય મોરચે દબાણ ઊભું કરવાની કોશિશ ક્યાંક કૂટનીતિક મોરચે આત્મઘાતી નિર્ણયમાં ફેરવાઈ શકે તેવી શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

ખાડી દેશોમાં કતારની ભૂમિકા હંમેશા વિશેષ રહી છે. એક તરફ ત્યાં અમેરિકાનું સૌથી મોટું સૈન્ય મથક અલ-ઉદૈદ એરબેઝ આવેલું છે, તો બીજી તરફ કતારે વર્ષો સુધી ઈરાન સાથે પણ સારા સંબંધો જાળવી રાખ્યા છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે જ્યારે પણ તણાવ વધ્યો ત્યારે કતારે બંને દેશો વચ્ચે સંવાદ જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણ બદલાઈ ગઈ છે. તાજેતરના સંઘર્ષ દરમિયાન ઈરાન દ્વારા કતારની દિશામાં મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલાઓ કરવામાં આવ્યા હોવાનું સામે આવ્યું છે.

કતારે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે આ હુમલાઓએ અનેક "રેડ લાઈન" પાર કરી દીધી છે. બીજી તરફ તેહરાનનું  કહેવું છે કે તેમનો નિશાન અમેરિકાના સૈન્ય મથકો હતા, કતાર નહીં. તેમ છતાં કતાર આ ઘટનાને પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સામેનો ગંભીર ખતરો માની રહ્યું છે. આ ઘટના બાદ કતારે અમેરિકા સાથે સુરક્ષા સહયોગ વધુ મજબૂત બનાવવાનો સંકેત આપ્યો છે. આથી એવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે કે જે દેશ અત્યાર સુધી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સંવાદનો માર્ગ ખુલ્લો રાખતો હતો, તે જ હવે આ સંઘર્ષનો સીધો પ્રભાવ અનુભવતો દેશ બની ગયો છે.

કતાર બાદ સૌથી વધુ દબાણ પાકિસ્તાન પર જોવા મળી રહ્યું છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓ દરમિયાન વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફ અને સેના પ્રમુખ આસિમ મુનીર)એ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વાતચીત આગળ વધારવાના પ્રયાસો કર્યા હતા. પરંતુ આ દરમિયાન યમનના હૂતી બળવાખોરોએ ફરીથી સાઉદી અરેબિયા પર મિસાઈલ હુમલાઓ શરૂ કર્યા. આ ઘટનાએ પાકિસ્તાન માટે નવી મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી દીધી છે. પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે વર્ષોથી મજબૂત રક્ષા સંબંધો છે. બંને દેશો વચ્ચે સુરક્ષા સહયોગ અને સૈન્ય સહકાર પણ સતત રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં જો સાઉદી અરેબિયા સીધું જ આ સંઘર્ષમાં ફસાય તો પાકિસ્તાન માટે તટસ્થ રહેવું સરળ નહીં રહે.

 

બંને દેશો વચ્ચે થયેલા રક્ષા કરાર મુજબ જો સાઉદી અરેબિયા પર હુમલો થાય, ખાસ કરીને ઈરાન તરફથી, તો પાકિસ્તાનને તેની સુરક્ષા માટે આગળ આવવું પડી શકે છે. આવી સ્થિતિ સર્જાય તો પાકિસ્તાનને પણ આ યુદ્ધનો ભાગ માનવામાં આવી શકે છે. આ જ કારણસર પાકિસ્તાનના નેતૃત્વે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે સાઉદી અરેબિયાની સુરક્ષા તેના માટે પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. સાથે જ તમામ પક્ષોને સંયમ (Restraint) રાખવાની અપીલ પણ કરવામાં આવી છે. આ પહેલાં પણ પાકિસ્તાનના વિદેશમંત્રી ઇશાક ડારએ સંસદમાં ઈરાનને પરોક્ષ રીતે ચેતવણી આપી હતી કે તે પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચેના સુરક્ષા કરારને ભૂલી ન જાય.

વ્યૂહાત્મક બાબતોના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ઈરાન સમગ્ર ખાડી વિસ્તારને એક સ્પષ્ટ સંદેશ આપવા માંગે છે. તે બતાવવા માંગે છે કે જો તેના વિરુદ્ધ કોઈ સૈન્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવશે તો તેની અસર માત્ર અમેરિકા અથવા ઈઝરાયેલ (Israel) સુધી મર્યાદિત નહીં રહે. આ જ વ્યૂહરચના હેઠળ ઈરાન હોર્મુઝની જળસંધિ પર પોતાનો પ્રભાવ વધારવા માંગે છે. વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાં ગણાતી આ જળસંધિમાંથી પસાર થતા જહાજો તેના નિયમો અને શરતો મુજબ ચાલે તેવો તેનો પ્રયાસ હોવાનું માનવામાં આવે છે. પરંતુ આ જ વ્યૂહરચનાનો બીજો પાસો પણ એટલો જ મહત્વપૂર્ણ છે.

જો કતાર, ઓમાન અને અન્ય ખાડી દેશો પોતાને અસુરક્ષિત અનુભવવા લાગશે તો તેઓ અમેરિકા સાથે વધુ મજબૂત રીતે જોડાઈ શકે છે. પરિણામે ઈરાન જે દબાણ ઊભું કરવા માંગે છે, તેનાથી વિપરીત તેના વિરોધમાં નવું પ્રાદેશિક ગઠબંધન પણ ઉભું થઈ શકે છે.

 

હોર્મુઝની જળસંધિમાં ક્યારેક ટોલ ફી જેવી વ્યવસ્થાના સમર્થનમાં રહેલું ઓમાન હવે ઈરાનના કેટલાક પગલાંથી અસંતુષ્ટ હોવાનું માનવામાં આવે છે. હોર્મુઝ વિસ્તારમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર  સાથે મળીને શિપિંગ કોરિડોર  બનાવવામાં ઓમાનની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી છે. પરંતુ આરોપ છે કે ઈરાને આ ઓમાની કોરિડોરમાંથી પસાર થતા કેટલાક જહાજોને પણ નિશાન બનાવ્યા હતા. આ ઘટનાને લઈને ઓમાને ઈરાનને ચેતવણી આપી છે અને સમુદ્રી માર્ગો પર હુમલા બંધ કરવાની અપીલ પણ કરી છે. આ કારણે ઓમાનની મધ્યસ્થ તરીકેની ભૂમિકા પણ હવે પહેલા જેટલી અસરકારક રહી નથી.

પશ્ચિમી અને ખાડી ક્ષેત્રના ઘણા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે હાલમાં ઈરાન માટે સૌથી મોટો પડકાર માત્ર અમેરિકા કે ઈઝરાયેલ નથી. સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે તેના એવા ભાગીદારો પણ હવે દૂર થઈ રહ્યા છે, જેઓ અત્યાર સુધી તેના માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ કૂટનીતિક પુલ હતા. કતાર હવે અમેરિકા સાથે સુરક્ષા સહયોગ વધારવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. પાકિસ્તાન એક તરફ ઈરાન સાથે સંબંધ જાળવવા માંગે છે તો બીજી તરફ સાઉદી અરેબિયાની સુરક્ષા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

ઓમાન પણ ઈરાન સામે વધુ કડક વલણ અપનાવતું જોવા મળી રહ્યું છે, જ્યારે સાઉદી અરેબિયા પહેલેથી જ ઈરાનનો મુખ્ય પ્રાદેશિક વિરોધી માનવામાં આવે છે. આ પરિસ્થિતિને કારણે તેહરાન માટે ભવિષ્યમાં સંવાદના વિકલ્પો સતત ઘટી રહ્યા હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે. તેથી કેટલાક વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે ઈરાનને સૈન્ય મોરચે જેટલો લાભ મળી રહ્યો હોય, તેના કરતાં વધુ નુકસાન કૂટનીતિક મોરચે થઈ શકે છે.

 

આ મુદ્દે નિષ્ણાતોમાં મતભેદ જોવા મળે છે. કેટલાક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ઈરાન પોતાની ડિટરન્સ વ્યૂહરચના હેઠળ વિરોધીઓને દબાણમાં રાખવા માટે આક્રમક પગલાં ભરી રહ્યું છે. પરંતુ અન્ય નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે જો આ પ્રક્રિયા દરમિયાન કતાર, ઓમાન અને પાકિસ્તાન જેવા તેના સૌથી મહત્વના કૂટનીતિક ભાગીદારો સતત દૂર થતા જશે તો સૌથી મોટું નુકસાન ખુદ ઈરાનને જ ભોગવવું પડશે. હાલની પરિસ્થિતિ સ્પષ્ટ કરે છે કે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ સાથેના સંઘર્ષમાં ઈરાનની દરેક નવી કાર્યવાહી માત્ર યુદ્ધનું ક્ષેત્ર વિસ્તારી રહી નથી, પરંતુ તેના કૂટનીતિક વિકલ્પો પણ સતત સીમિત કરી રહી છે.

આથી હવે સૌથી મોટો સવાલ એ નથી કે ઈરાન આગળની મિસાઈલ ક્યાં છોડશે. ખરેખર મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે જો વાતચીતનો માર્ગ ખુલ્લો રાખનારા દેશો પણ ઈરાનથી દૂર થઈ જશે, તો આવનારા સમયમાં તેહરાન માટે સંવાદની મેજ કોણ તૈયાર કરશે? આ જ સવાલ આજે સમગ્ર મધ્ય પૂર્વની રાજનીતિ અને વૈશ્વિક કૂટનીતિ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાનો વિષય બની ગયો છે.