નવી દિલ્હી, તા. ૨૭ : દેશના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશકુમારની કામગીરી, ચૂંટણી પંચની આંતરિક નિર્ણયપ્રક્રિયા અને મતદારયાદીના વિશેષ સઘન સુધારણા (એસઆઈઆર) અંગે ઊભા થયેલા ગંભીર વિવાદની આજે સુપ્રીમ કોર્ટમાં મહત્વપૂર્ણ સુનાવણી નિર્ધારિત છે. લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધી સહિત ૧૨ વિપક્ષી પક્ષોના નેતાઓએ કરેલી સંયુક્ત અરજીમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરોની સંમતિ વિના નિર્ણયો લીધા હોવાના આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા છે. બીજી તરફ ચૂંટણી પંચે આ આક્ષેપોને નકારી તમામ મહત્વના નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાયા હોવાનો દાવો કર્યો છે.

મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની ખંડપીઠ સમક્ષ આ મામલો સુનાવણી માટે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યો છે. વિપક્ષની અરજી સાથે ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની સત્તા અંગેની અન્ય અરજીઓ પણ જોડાયેલી છે.

રાહુલ ગાંધી, ખડગે, અખિલેશ સહિત વિપક્ષના દિગ્ગજ નેતાઓની સંયુક્ત અરજી

આ અરજીમાં રાહુલ ગાંધી ઉપરાંત કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે, સમાજવાદી પાર્ટીના અખિલેશ યાદવ, રાષ્ટ્રીય જનતા દળના તેજસ્વી યાદવ, એનસીપીના સુપ્રિયા સુળે તથા શિવસેના ઉદ્ધવ જૂથના સંજય રાઉત સહિતના નેતાઓ જોડાયેલા છે.

અરજદારોની મુખ્ય માગણી એવી છે કે ચૂંટણી પંચના મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો સંબંધિત મૂળ ફાઇલો, બેઠકોની કાર્યવાહી, નોંધો અને મંજૂરીઓ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે. આ દસ્તાવેજોથી નિર્ણયપ્રક્રિયામાં ત્રણેય કમિશનરોની કાયદેસરની ભાગીદારી હતી કે કેમ તેની તપાસ થઈ શકે.

ભારતીય બંધારણની કલમ ૩૨૪ અનુસાર ચૂંટણીના સંચાલન અને દેખરેખની સત્તા ચૂંટણી પંચને સોંપવામાં આવી છે. અરજીમાં પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે આ સામૂહિક સત્તાનો ઉપયોગ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર એકલા કરી શકે કે કેમ.

બે ચૂંટણી કમિશનરોના વિરોધ છતાં ૧૪ નિર્ણયો લેવાયા હોવાના આક્ષેપથી વિવાદ

આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત એક અંગ્રેજી અખબારના અહેવાલથી થઈ હતી. તેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે મતદારયાદીના વિશેષ સઘન સુધારણા અંગેના ઓછામાં ઓછા ૧૪ મહત્વના નિર્ણયો સામે ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીરસિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ વાંધા નોંધાવ્યા હતા. કેટલાક નિર્ણયો તેમની જાણ અથવા ભલામણ વિના લેવાયા હોવાના પણ આક્ષેપ થયા હતા.

આ અહેવાલના આધારે રાકેશકુમાર સિંહ સહિતના અરજદારોએ સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હતો. જોકે આક્ષેપોની સત્યતા હજી ન્યાયિક રીતે સ્થાપિત થઈ નથી અને ચૂંટણી પંચે તેનો વિરોધ કર્યો છે.

ચૂંટણી પંચનું સોગંદનામું : ત્રણેય મહત્વના આદેશ સર્વસંમતિથી જારી કરાયા

સોમવાર, તા. ૨૬ ઓક્ટોબરે ચૂંટણી પંચ તરફથી સુપ્રીમ કોર્ટમાં પ્રાથમિક જવાબી સોગંદનામું રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. નાયબ ચૂંટણી કમિશનર ભાનુપ્રકાશ યેતુરુ દ્વારા રજૂ કરાયેલા સોગંદનામામાં પંચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ૨૪ જૂન, ૨૦૨૫, ૨૭ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૫ અને ૧૪ મે, ૨૦૨૬ના એસઆઈઆર સંબંધિત ત્રણેય મુખ્ય આદેશ સર્વસંમતિથી લેવાયેલા નિર્ણયો મુજબ જારી થયા હતા.

પંચે એવો પણ દાવો કર્યો છે કે તેનું સોગંદનામું મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તથા અન્ય બંને ચૂંટણી કમિશનરોની મંજૂરીથી રજૂ થયું છે. અરજીઓ એક અખબારી અહેવાલના આધારે કરવામાં આવી હોવાથી તેમની કાયદાકીય ટકાઉપણાની સામે પણ પંચે વાંધો ઉઠાવ્યો છે.

ચૂંટણી પંચે વધુ વિગતવાર, મુદ્દાવાર જવાબ રજૂ કરવાનો અધિકાર અનામત રાખ્યો છે.

ત્રણેય ચૂંટણી કમિશનરોને વ્યક્તિગત નોટિસ : અલગ જવાબ કેમ નથી આવ્યો તે અંગે પ્રશ્ન ઊઠી શકે

સુપ્રીમ કોર્ટે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશકુમાર ઉપરાંત ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીરસિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીને વ્યક્તિગત રીતે નોટિસ પાઠવી છે.

૨૬ ઓક્ટોબર સુધીના ઉપલબ્ધ અહેવાલ મુજબ વિપક્ષની સંયુક્ત અરજીમાં ચૂંટણી પંચના વકીલે જ વકાલતનામું દાખલ કર્યું હતું. ત્રણેય કમિશનરો તરફથી અલગ વકાલતનામું અથવા વ્યક્તિગત જવાબ રજૂ થયાનું સ્પષ્ટ થયું ન હતું.

આથી આજની સુનાવણીમાં વિપક્ષના વકીલો ત્રણેય કમિશનરોના વ્યક્તિગત જવાબ અને પ્રતિનિધિત્વ અંગે સવાલ ઉઠાવી શકે છે. જોકે પંચનું સંસ્થાકીય સોગંદનામું ત્રણેય કમિશનરોની મંજૂરીથી દાખલ થયું હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.

મતદાર નોંધણીના ફોર્મ નંબર ૬માં ફેરફાર કર્યાનો ચૂંટણી પંચનો ઇનકાર

મતદારયાદીમાં નવા મતદારોનાં નામ નોંધવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ફોર્મ નંબર ૬ અંગે પણ ગંભીર વિવાદ ઊભો થયો હતો. ચૂંટણી પંચે પોતાના સોગંદનામામાં જણાવ્યું છે કે મૂળ ફોર્મમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી. તેમાં સુધારો કરવાની કાયદાકીય સત્તા કેન્દ્ર સરકાર પાસે છે.

જોકે ઓનલાઈન વ્યવસ્થામાં ફોર્મ અને એસઆઈઆર સંબંધિત ઘોષણાપત્રની રજૂઆતને કારણે ગેરસમજ ઊભી થઈ શકે તે વાત પંચે સ્વીકારી છે. હવે બંનેને અલગ દર્શાવવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે.

આ ઉપરાંત ચૂંટણી પંચે ઇલેક્ટ્રોનિક ફાઇલ મંજૂરીની પ્રક્રિયા તથા ચૂંટણી પંચની ડિજિટલ વ્યવસ્થાના મુદ્દે પણ ખુલાસા કર્યા છે.

અગાઉ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને કામગીરી કરતાં રોકવાનો સુપ્રીમ કોર્ટનો ઇનકાર

આ પહેલાં પાંચમી ઓક્ટોબરે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશકુમારને પદની કામગીરી કરતાં અટકાવવાની વચગાળાની માગણી કરવામાં આવી હતી. પરંતુ અદાલતે માત્ર અખબારી અહેવાલના આધારે એવો આદેશ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.

અદાલતે કહ્યું હતું કે પહેલાં સંબંધિત પક્ષો પાસેથી પ્રમાણિત માહિતી મેળવવી જરૂરી છે. જો રેકોર્ડ પરથી નિર્ણયો કાયદેસરની સર્વસંમતિ અથવા બહુમતી વિના લેવાયા હોવાનું સાબિત થશે તો તેવા નિર્ણયોની કાયદેસરતા તપાસી શકાય છે.

હવે સુપ્રીમ કોર્ટના વલણ ઉપર દેશભરની નજર

આ સમગ્ર મામલામાં હવે ત્રણ મુદ્દા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બન્યા છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે અન્ય બંને કમિશનરોની સંમતિ વિના નિર્ણયો લીધા હતા કે કેમ, વિવાદાસ્પદ નિર્ણયોની મૂળ ફાઇલો અદાલત સમક્ષ રજૂ કરાશે કે કેમ અને ત્રણેય કમિશનરોના વ્યક્તિગત જવાબ અંગે અદાલત શું વલણ અપનાવશે તે બાબતો ઉપર નજર રહેશે.

ચૂંટણી પંચે પોતાનો બચાવ રજૂ કર્યો છે, પરંતુ અરજદારોના તમામ આક્ષેપોનો મુદ્દાવાર જવાબ હજી બાકી છે. આવી સ્થિતિમાં આજની સુનાવણી ચૂંટણી પંચની આંતરિક કામગીરી, પારદર્શિતા અને બંધારણીય જવાબદારીના મુદ્દે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.