નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપતા પુનરોચ્ચાર કર્યો છે કે મતદાન કરવાનો કે ચૂંટણી લડવાનો અધિકાર મૂળભૂત અધિકાર નથી, પરંતુ તે કાયદા દ્વારા આપવામાં આવેલી મર્યાદાઓને આધીન છે. ન્યાયાધીશ બી.વી. નાગરથના અને આર. મહાદેવનની બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે ચૂંટણી લડવાનો અધિકાર એ એક ‘વિશિષ્ટ અધિકાર’ છે, જે લાયકાત અને ગેરલાયકાતના કડક નિયમોને આધીન છે.
શું હતો સમગ્ર વિવાદ?
આ કેસ રાજસ્થાનના વિવિધ જિલ્લા દૂધ સંઘોની મેનેજમેન્ટ સમિતિની ચૂંટણીઓ સાથે જોડાયેલો હતો. દૂધ સંઘોએ ચૂંટણી લડવા માટે કેટલાક ખાસ પેટા-નિયમો બનાવ્યા હતા, જેમાં ઉમેદવારની લાયકાત નક્કી કરવામાં આવી હતી. કેટલીક પ્રાથમિક મંડળીઓએ આ નિયમોને હાઈકોર્ટમાં પડકાર્યા હતા. હાઈકોર્ટે આ પેટા-નિયમોને અતિ ગંભીર ગણાવી રદ કર્યા હતા, જેની સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરવામાં આવી હતી.
ચૂંટણી લડવી એ વધારાનો અધિકાર
ન્યાયાધીશ મહાદેવને ચુકાદામાં લખ્યું કે, "મતદાનનો અધિકાર સભ્યને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા સક્ષમ બનાવે છે, પરંતુ ચૂંટણી લડવાનો અધિકાર એક વધારાનો અધિકાર છે. કોઈપણ વ્યક્તિ કોઈ હોદ્દો ધારણ કરવા માંગતી હોય ત્યારે તેણે સંસ્થાએ નક્કી કરેલી લાયકાત અને શરતો પૂરી કરવી જ પડે." કોર્ટે ઉમેર્યું કે હાઈકોર્ટે મતદાનના અધિકાર અને ચૂંટણી લડવાની લાયકાતને એકબીજા સાથે ભેળવીને મોટી કાનૂની ભૂલ કરી હતી.
હાઈકોર્ટના તર્કને ગણાવ્યો ખામીયુક્ત
સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે હાઈકોર્ટે તમામ અસરગ્રસ્ત પક્ષોને સાંભળ્યા વિના જ નિર્ણય આપી દીધો હતો, જે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંત વિરુદ્ધ છે. કોર્ટે ઠરાવ્યું કે સહકારી મંડળીઓ પાસે પોતાના શાસન માળખાને મજબૂત કરવા માટે લાયકાતના ધોરણો નક્કી કરવાની સત્તા છે. કાયદાની કલમ 32 હેઠળ આ પેટા-નિયમો કાયદેસર છે અને તે ચૂંટણીમાં પ્રતિનિધિત્વના માળખાને નક્કી કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
આ ચુકાદા બાદ હવે સહકારી મંડળીઓ અને અન્ય સંસ્થાઓમાં ચૂંટણી લડવા માટે નક્કી કરાયેલા લાયકાતના માપદંડો વધુ મજબૂત બનશે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ આદેશથી હવે એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે કોઈપણ વ્યક્તિ પદ મેળવવા માટે લાયકાતની શરતોને મૂળભૂત અધિકારના નામે અવગણી શકશે નહીં.