નવી દિલ્‍હી,તા.૨૮: દેશના લગભગ અડધા થર્મલ પાવર પ્‍લાન્‍ટમાં કોલસાનો ભંડાર તેમની આયોજિત જરૂરિયાતોના ૨૫% થી નીચે છે. ૨૪ સપ્‍ટેમ્‍બર સુધીમાં, દેશના ૧૯૦ પાવર પ્‍લાન્‍ટમાંથી ૮૦ પાવર પ્‍લાન્‍ટમાં કોલસાનો ભંડાર ગંભીર સ્‍તરે પહોંચી ગયો હતો. આ પ્‍લાન્‍ટમાં વાસ્‍તવિક કોલસાનો ભંડાર ૨૨.૩ મિલિયન ટન હતો. જોકે ૨૬ સપ્‍ટેમ્‍બર સુધીમાં અત્‍યંત ઓછા ભંડાર ધરાવતા પ્‍લાન્‍ટની સંખ્‍યા ઘટીને ૭૭ થઈ ગઈ હતી, પરંતુ વાસ્‍તવિક કોલસાનો ભંડાર ઘટીને ૨૧.૯૮ મિલિયન ટન થઈ ગયો. ૩૧ ઓગસ્‍ટના ૨૯ મિલિયન ટનથી આ ૨૪% ઘટાડો છે. એકંદરે, દેશના પાવર પ્‍લાન્‍ટમાં ફક્‍ત સાત દિવસનો કોલસાનો ભંડાર છે, જે આયોજિત જરૂરિયાતના ૩૭% છે.

નિષ્‍ણાતો કહે છે કે ભારતમાં થર્મલ પાવર ઉત્‍પાદન માટે કોલસાની ઉપલબ્‍ધતામાં કોઈ માળખાકીય સમસ્‍યા નથી. ડેલોઇટ ઇન્‍ડિયાના ભાગીદાર અનુજેશ દ્વિવેદીએ જણાવ્‍યું હતું કે, મોટી સંખ્‍યામાં પાવર પ્‍લાન્‍ટ્‍સમાં કોલસાના સ્‍ટોકમાં ભારે ઘટાડો થવાની વર્તમાન સમસ્‍યા મુખ્‍યત્‍વે કામચલાઉ લોજિસ્‍ટિક્‍સ અને સ્‍ટોક મેનેજમેન્‍ટ સાથે સંબંધિત છે.

તેમણે કહ્યું કે સરકારે પહેલાથી જ ઘણા પગલાં લીધા છે, જેમાં અછતનો સામનો કરી રહેલા પાવર પ્‍લાન્‍ટ્‍સમાં કોલસાના પરિવહનને ઝડપી બનાવવા અને વીજળી કાયદાની કલમ ૧૧ હેઠળ કટોકટીની જોગવાઈઓ લાગુ કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

શુક્રવારે, કેન્‍દ્ર સરકારે કટોકટીની જોગવાઈઓનો ઉપયોગ કરીને, આશરે ૧૧૨ કેપ્‍ટિવ કોલસા આધારિત પાવર પ્‍લાન્‍ટ્‍સને ૧ ઓક્‍ટોબરથી ૩૧ ડિસેમ્‍બર સુધી મહત્તમ ક્ષમતા પર કાર્યરત કરવાનો નિર્દેશ આપ્‍યો હતો. વીજળી કાયદાની કલમ ૧૧ સરકારને અસાધારણ પરિસ્‍થિતિઓમાં વીજ ઉત્‍પાદનને ફરજિયાત બનાવવાનો અધિકાર આપે છે.

સરકારી નિર્દેશમાં જણાવાયું છે કે, વીજ ઉત્‍પાદકો લાગુ બજાર નિયમો અને પ્રક્રિયાઓ અનુસાર પાવર એક્‍સચેન્‍જ દ્વારા તેમની કેપ્‍ટિવ જરૂરિયાતો પૂરી કર્યા પછી ઉપલબ્‍ધ વધારાની વીજળી વેચી શકશે.

આ વર્ષે સપ્‍ટેમ્‍બરમાં વીજળીની માંગ અસામાન્‍ય રીતે ઊંચી રહી. ઉનાળાના મહિનાઓ દરમિયાન નોંધાયેલા સ્‍તરની નજીક ટોચની માંગ પહોંચી ગઈ. ૧૦ સપ્‍ટેમ્‍બરના રોજ, દેશની ટોચની વીજળીની માંગ ૨૬૯ ગીગાવોટ પર પહોંચી ગઈ, જે સપ્‍ટેમ્‍બર માટે અત્‍યાર સુધીની સૌથી વધુ છે. આ વર્ષે, મે મહિનામાં ટોચની માંગ ૨૭૦ ગીગાવોટ હતી.

કોલસાના ભંડારની બગડતી પરિસ્‍થિતિને ધ્‍યાનમાં રાખીને, સરકાર થર્મલ પાવર પ્‍લાન્‍ટ્‍સમાં આયાતી કોલસાનો ઉપયોગ ફરજિયાત બનાવવાના પ્રસ્‍તાવ પર વિચાર કરી રહી છે. ઓક્‍ટોબર ૨૦૨૩માં કોલસાનો સ્‍ટોક લગભગ સમાન સ્‍તરે પહોંચ્‍યો હતો, જેમાં પ્‍લાન્‍ટ્‍સમાં ફક્‍ત સાડા સાત દિવસનો કોલસો હતો. સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૧માં પરિસ્‍થિતિ વધુ ગંભીર બની હતી, જ્‍યારે સપ્‍લાય ચેઇન વિક્ષેપોને કારણે સ્‍ટોક લગભગ ચાર દિવસનો થઈ ગયો હતો.

સપ્‍ટેમ્‍બર માટે સુનિﾍતિ કોલસાનો સ્‍ટોક ખાણના મુખ પર સ્‍થિત પાવર પ્‍લાન્‍ટ માટે કોલસાના ૧૨ દિવસ અને અન્‍ય પ્‍લાન્‍ટ માટે ૨૦ દિવસ જેટલો છે. આ વર્ષ માટે નિર્ધારિત સૌથી નીચો સ્‍તર છે.

ચોમાસા પછી સુનિﾍતિ સ્‍ટોક વધે છે અને ફેબ્રુઆરી-માર્ચ સુધીમાં ખાણના મુખ પર સ્‍થિત પાવર પ્‍લાન્‍ટ માટે ૧૭ દિવસ અને અન્‍ય પ્‍લાન્‍ટ માટે ૨૬ દિવસ સુધી પહોંચે છે. દેશમાં ઉનાળાની ગરમીના મોજા દરમિયાન અનુભવાયેલી વીજળીની તંગી કરતાં પણ વધુ ખરાબ વીજળીની તંગીનો અનુભવ થઈ રહ્યો છે. વીજળી મંત્રાલયના ડેટા અનુસાર, સપ્‍ટેમ્‍બરમાં રાત્રિના સમયે વીજળીની અછત વધીને ૭ ગીગાવોટથી વધુ થઈ ગઈ છે. દરમિયાન, અલ નીનોના કારણે નબળા ચોમાસાને કારણે મહિનાના પ્રથમ ત્રણ અઠવાડિયામાં જળવિદ્યુત ઉત્‍પાદનમાં વાર્ષિક ધોરણે ૧૨ ટકાનો ઘટાડો થયો છે. પરિણામે, સપ્‍ટેમ્‍બરમાં કોલસા આધારિત વીજળી ઉત્‍પાદનમાં ૧૮ ટકાનો વધારો થયો છે, જે ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં અત્‍યાર સુધી ૧૧ ટકાનો વધારો દર્શાવે છે.