બીજિંગ : સમગ્ર એશિયા ખંડમાં જ્યારે કાળઝાળ ગરમી અને હીટવેવ (ગરમીના મોજા) હાહાકાર મચાવી રહ્યા છે, ત્યારે સોશિયલ મીડિયા પર ચીનની એક અદભુત અને અસામાન્ય ઠંડક તકનીક (Cooling Technology) જોરદાર વાયરલ થઈ રહી છે. નેટીઝન્સ દ્વારા "છત પર વરસાદ" (Rain on Roof) તરીકે ઓળખાવવામાં આવી રહેલી આ સિસ્ટમમાં ગગનચુંબી એપાર્ટમેન્ટ બિલ્ડીંગોની ટોચ પરથી કૃત્રિમ વરસાદ કે ધુમ્મસનો મોટો પડદો પડતો હોય તેવું દ્રશ્ય દેખાય છે, જે આસપાસના સમગ્ર વિસ્તારને પળવારમાં એસી (AC) જેવી ઠંડક પ્રદાન કરે છે. આ વિડીયોઝે વિશ્વભરના વૈજ્ઞાનિકો અને સામાન્ય લોકોમાં ભારે ઉત્સુકતા જગાવી છે. ઘણા લોકો તેને ભવિષ્યમાં એર કંડિશનરના સસ્તા વિકલ્પ તરીકે જોઈ રહ્યા છે. જોકે, દેખાવમાં કૃત્રિમ વરસાદ જેવી લાગતી આ સિસ્ટમ વાસ્તવમાં વિજ્ઞાનના 'બાષ્પીભવન ઠંડક' (Evaporative Cooling) ના પ્રસ્થાપિત સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે.
ચીનના શાંક્સી પ્રાંતના 'યુનચેંગ' શહેરમાં રહેણાંક વિસ્તારોમાં સફળતાપૂર્વક તૈનાત કરાયેલી આ હાઇટેક સિસ્ટમમાં મોટી ઇમારતોની છત પર ઉચ્ચ-દબાણવાળા મિસ્ટિંગ નોઝલ (ખાસ પ્રકારના ફુવારા) ગોઠવવામાં આવે છે. જ્યારે બહારનું તાપમાન અસહ્ય થઈ જાય, ત્યારે ઓટોમેટિક સિસ્ટમ દ્વારા હવામાં અતિ-સુક્ષ્મ પાણીના ટીપાં છોડવામાં આવે છે. આ ટીપાં એટલા બારીક હોય છે કે તે નીચે ચાલતા લોકોને પલાળવાને બદલે હવામાં જ એટલે કે જમીન સુધી પહોંચતા પહેલાં જ વરાળ બનીને ઉડી જાય છે. પાણીના આ ઝડપી બાષ્પીભવન દરમિયાન તે આસપાસના વાતાવરણની ગરમીને શોષી લે છે, જેના કારણે ઇમારતો, રસ્તાઓ અને જાહેર સ્થળોનું તાપમાન માત્ર થોડી જ મિનિટોમાં આશરે ૫°C થી ૮°C જેટલું નીચે આવી જાય છે.
ચીન શા માટે આ સિસ્ટમ અપનાવી રહ્યું છે? વૈશ્વિક ગરમી (Global Warming)ના કારણે ચીનના મેટ્રો શહેરોમાં 'અર્બન હીટ આઇલેન્ડ' (Urban Heat Island) ની ઘાતક અસર જોવા મળી રહી છે. શહેરોમાં આવેલા સિમેન્ટ-કોંક્રિટના જંગલો, ડામરના રસ્તા અને કાચની ઇમારતો દિવસભર સૂર્યની પ્રચંડ ગરમીને શોષી લે છે અને રાત્રે તેને મુક્ત કરે છે, જેથી શહેરો ગ્રામીણ વિસ્તારો કરતાં વધુ ગરમ રહે છે. આ છતની ઝાકળ પ્રણાલી (Roof Mist System) પરંપરાગત ઇન્ડોર એર કંડિશનરને સંપૂર્ણપણે બદલવા માટે નથી, પરંતુ તે ગીચ વિસ્તારોમાં બહારના વાતાવરણને માનવ શરીર માટે સહનશીલ બનાવવા માટેની એક સ્માર્ટ અને વધારાની વ્યૂહરચના છે. તે યાંત્રિક રીતે હવાને ઠંડી કરવા માટે કમ્પ્રેસર કે કેમિકલ રેફ્રિજન્ટનો ઉપયોગ કરતી નથી, તેથી તે એસી (AC) ની સરખામણીએ ખૂબ જ ઓછી વીજળી વાપરે છે.
પર્યાવરણીય પડકારો અને ભારત જેવા દેશો માટે તેની ઉપયોગીતા શું આ ટેકનોલોજી ભારત કે અન્ય દેશોમાં વાપરી શકાય? ટેકનિકલ દ્રષ્ટિએ આનો જવાબ 'હા' છે, પરંતુ તેના માટે કેટલીક આબોહવાકીય મર્યાદાઓ છે. બાષ્પીભવન આધારિત ઠંડક ફક્ત ગરમ અને સૂકા (Dry Heat) વાતાવરણમાં જ ૧૦૦% અસરકારક સાબિત થાય છે, જ્યાં પાણી ઝડપથી વરાળ બની શકે. ભારત પૂર્વીય કે દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો જ્યાં હવામાં પહેલેથી જ ભેજ (Humidity) નું પ્રમાણ વધુ હોય છે, ત્યાં આ સિસ્ટમ નિષ્ફળ જઈ શકે છે, કારણ કે ભેજવાળી હવા પાણીનું બાષ્પીભવન ધીમું પાડી દે છે.
વળી, આ સિસ્ટમ સામે નિષ્ણાતોએ કેટલાક આર્થિક અને વ્યવહારિક પ્રશ્નો પણ ઉઠાવ્યા છે. લાંબા સમય સુધી ચાલતા ઉનાળામાં આ સિસ્ટમ માટે જરૂરી લાખો લીટર પાણીનો વપરાશ, હાઇ-પ્રેશર નોઝલની મોંઘી જાળવણી (મેઇન્ટેનન્સ) અને તેનાથી સ્થાનિક ભેજમાં થતો વધારો ચિંતાનો વિષય છે. સંશોધકો સ્પષ્ટ માને છે કે આ પ્રકારની મિસ્ટિંગ સિસ્ટમ્સ શહેરોને ઠંડા રાખવા માટેનો એકમાત્ર ઉપાય નથી, પરંતુ તેને વૃક્ષો વાવવા, ગ્રીન રૂફટોપ (લીલી છત) બનાવવી અને બિલ્ડિંગ મટીરિયલ્સમાં સુધારો કરવા જેવા વ્યાપક પર્યાવરણીય આયોજન સાથે જોડીને એક પૂરક વ્યવસ્થા તરીકે જ દુનિયાભરમાં અમલમાં મૂકી શકાય છે.