નવી દિલ્‍હી તા.૯: એક તરફ, ગલ્‍ફ વોરને કારણે દેશમાં મોંઘવારી વધી છે, તો બીજી તરફ, લોકો બેંકોમાંથી રોકડ ઉપાડવા માટે ઉતાવળ કરી રહ્યા છે. અહેવાલો અનુસાર, એપ્રિલના પહેલા ૧૫ દિવસમાં ભારતીય બેંકોમાંથી રૂા. ૬૧,૦૦૦ કરોડ ઉપાડવામાં આવ્‍યા હતા. ભારતમાં, જ્‍યાં ૪૬% વ્‍યવહારો ડિજિટલ છે, જ્‍યાં શાકભાજી વેચનારાઓ પણ QR કોડનો ઉપયોગ કરીને ચુકવણી સ્‍વીકારે છે, ત્‍યાં લોકોએ અચાનક બેંકોમાંથી રોકડ ઉપાડવાનું કેમ શરૂ કર્યું? RBI ડેટા પર નજર કરીએ તો, આજે ભારતમાં રૂા.૪૨.૩ લાખ કરોડ ચલણમાં છે, જે નોટબંધી પછીનો સૌથી મોટો ઉછાળો છે.

૨૦૧૬ ના નોટબંધી પછી લગભગ નવ વર્ષ પછી, ભારતીય અર્થતંત્રમાં પહેલીવાર આટલો વધારો જોવા મળ્‍યો છે, લોકો તેમના બેંક ખાતામાંથી રોકડ ઉપાડી રહ્યા છે. રોકડની માંગ પહેલા ક્‍યારેય આટલી ઝડપથી વધી ન હતી. હવે પ્રશ્ન એ ઉભો થાય છેઃ આ વધારો કેમ થયો છે? શું લોકો બેંકો પરનો વિશ્વાસ ઓછો થયો છે? શું લોકો ડિજિટલ ચુકવણીઓ પર અવિશ્વાસ કરી રહ્યા છે, અથવા આ રોકડ પ્રવાહ પાછળ કાળી અર્થવ્‍યવસ્‍થાનો ભય વધી રહ્યો છે? રોકડ ઉપાડમાં આ વધારા પાછળના કારણો અને તેની સાથે સંકળાયેલા જોખમોને સમજવું મહત્‍વપૂર્ણ છે.

રિઝર્વ બેંકના ડેટા અનુસાર, ગયા વર્ષની સરખામણીમાં ચલણમાં ચલણમાં ૧૧.૮%નો વધારો થયો છે. એપ્રિલ ૨૦૨૬માં જનતા પાસે રોકડ રૂા.૩૯ લાખ કરોડનો આંકડો વટાવી ગઈ. એપ્રિલના પહેલા ૧૫ દિવસમાં રૂા.૬૧,૦૦૦ કરોડ ઉપાડવામાં આવ્‍યા હતા. SBI નાએક અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે રોકડ ઉપાડનો આ ટ્રેન્‍ડ ઓક્‍ટોબર ૨૦૨૫માં શરૂ થયો હતો અને એપ્રિલ ૨૦૨૬માં તેણે તમામ રેકોર્ડ તોડી નાખ્‍યા હતા. રોકડ ઉપાડના ત્રણ સૌથી મોટા કારણો બહાર આવ્‍યા છેઃ કર ગભરાટ, ચૂંટણી ચક્ર અને ત્રીજું સૌથી મોટું કારણ સાવચેતી માંગ છે.

કરનો ડરઃ થોડા મહિના પહેલા, કર્ણાટક સરકારે ૬,૦૦૦ વેપારીઓને GST નોટિસ મોકલી હતી. આ વેપારીઓએ GST માટે નોંધણી કરાવી ન હતી. સરકારે UPI વ્‍યવહારોનો ઉપયોગ કરીને તેમના ડેટાને ટ્રેક કર્યો અને તેમને નોટિસ મોકલી, જેના પગલે કર્ણાટક અને મૈસુર સહિત અનેક દક્ષિણ રાજ્‍યોમાં UPI નોબહિષ્‍કાર કરવામાં આવ્‍યો. વ્‍યવસાયોએ રોકડમાં વ્‍યવહાર કરવાનું શરૂ કર્યું.

ચૂંટણી જોડાણઃ પાંચ રાજ્‍યોમાં વિધાનસભા ચૂંટણીને કારણે રોકડની માંગમાં વધારો થયો છે. ચૂંટણી સમયે રોકડની માંગ વધે છે. ચૂંટણી પંચની કડકતા છતાં, ઘણી જગ્‍યાએ રોકડ જપ્ત કરવામાં આવી હતી.

બેંકિંગ સિસ્‍ટમમાં ઓછો વિશ્વાસઃ લોકોનો બેંકિગ સિસ્‍ટમમાં વિશ્વાસ ઘટી રહ્યો છે. ફિક્‍સ્‍ડ ડિપોઝિટ પરના વ્‍યાજ દર પહેલાથી જ ઘટાડી દેવામાં આવ્‍યા છે, તેથી લોકો બેંકોમાં બચત કરવાનું ટાળી રહ્યા છે. સાવચેતી માંગ પણ રોકડમાં વધારો થવામાં ફાળો આપે છે. બેંકિગ નિયમોમાં ફેરફાર, વધતા જોખમ અને વધતી જતી ફુગાવાને કારણે મધ્‍યમ વર્ગના પરિવારો ડિપોઝિટને બદલે ઘરે રોકડ રાખવાનું પસંદ કરી રહ્યા છે. સોના અને ચાંદીના વધતા ભાવને કારણે, લોકોએ નફો બુક કરવા માટે સિસ્‍ટમમાં પૈસા ઉમેરવાનું વધાર્યું છે. લોકો સોનું વેચી રહ્યા છે અને રોકડ મેળવી રહ્યા છે, પરંતુ તેને બેંકોમાં જમા કરાવવાને બદલે, તેઓ તેને ઘરે રાખી રહ્યા છે.

જો આપણે રોકડ ઉપાડ પર નજર કરીએ, તો HDFC અને ICICI બેંક જેવી મોટી બેંકોમાં ક્રેડિટ-ડિપોઝિટ રેશિયો ૮૦% સુધી છે. આનો અર્થ એ છે કે બેંકો વધુ લોન આપી રહી છે, પરંતુ ફિક્‍સ્‍ડ ડિપોઝિટ ઘટી રહી છે. બેંક ડિપોઝિટમાં ઘટાડો એક મોટા જોખમ તરફ ઈશારો કરે છે. બેંકોમાં રોકડ પ્રવાહ ઘટવાથી તરલતાનો તણાવ વધે છે. થાપણો ઘટવાથી બેંકોમાં લોન આપવા માટે રોકડનો અભાવ રહેશે. આનો અર્થ એ થાય કે લોન વધુ મોંઘી થશે. વ્‍યાજ દરો વધશે. તમારી હોમ લોન અને કાર લોન વધુ મોંઘી થશે. જો બેંકોમાં થાપણો ઓછી થશે, તો મોટી કંપનીઓને ભંડોળ મેળવવામાં મુશ્‍કેલીનો સામનો કરવો પડશે, જે રોજગાર અને રાષ્ટ્રીય વિકાસને અસર કરી શકે છે.

રોકડ ઉપાડ દેશના અર્થતંત્રને નબળું પાડી શકે છે. બેંકોમાંથી રોકડ ઉપાડમાં વધારો અને થાપણોમાં ઘટાડો લોનને વધુ ખર્ચાળ બનાવશે. કંપનીઓ માટે ભંડોળ દુર્લભ બનશે, જે રોજગાર અને દેશની અર્થવ્‍યવસ્‍થાને અસર કરશે. ડિજિટલ ઇન્‍ડિયાના ૧૦ વર્ષ છતાં, ગ્રામીણ અર્થતંત્ર હજુ પણ રોકડમાં વ્‍યવહાર કરે છે. રોકડમાં આ વધારો આર્થિક નબળાઈ, કરવેરાના ભય, ચૂંટણી રાજકારણમાં કાળા નાણાંનું ચક્ર અને બેંકિગ સિસ્‍ટમની નબળાઈઓને પ્રતિબિબિત કરે છે. બજારમાં આ વધતી રોકડ દેશના અર્થતંત્રને દસ વર્ષ પાછળ ધકેલી રહી છે જ્‍યાં તે નોટબંધી પછી પુનઃપ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી હતી.