નવી દિલ્હી : ભારતીય ન્યાયતંત્રના ઈતિહાસમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપતા સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે ચૂંટણી દરમિયાન પોતાના સોગંદનામામાં ખોટી માહિતી આપનારા કે વિગતો છુપાવનારા ચૂંટાયેલા ઉમેદવારો સામે હવે સામાન્ય નાગરિકો અને મતદારો સીધી ફોજદારી ફરિયાદો દાખલ કરી શકશે. કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં જણાવ્યું છે કે આવી ફરિયાદો લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, ૧૯૫૧ ની કલમ ૧૨૫-એ હેઠળ દાખલ કરી શકાય છે, જેના માટે કોઈ જાહેર સેવક કે સરકારી અધિકારીની પૂર્વ મંજૂરી કે ફરિયાદની કોઈ આવશ્યકતા રહેતી નથી.

જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ શીલ નાગુની બેન્ચે સુનાવણી દરમિયાન સ્પષ્ટ કર્યું કે ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા (CrPC) ની કલમ ૧૯૫(૧) હેઠળના પ્રતિબંધો કલમ ૧૨૫-એ હેઠળના ગુનાઓ પર લાગુ પડતા નથી. અદાલતે અવલોકન કર્યું કે સંસદ દ્વારા જ્યારે ૨૦૦૨માં કલમ ૧૨૫-એ દાખલ કરવામાં આવી અને ત્યારબાદ ૨૦૦૬માં CrPCમાં સુધારા કરવામાં આવ્યા, ત્યારે ઇરાદાપૂર્વક જ કલમ ૧૨૫-એ ને જાહેર સેવક પાસેથી ફરિયાદ મેળવવાની જરૂરિયાતવાળા ગુનાઓની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવી ન હતી. આ દર્શાવે છે કે કાયદા ઘડનારાઓનો હેતુ ખાનગી વ્યક્તિઓને પણ આ અધિકાર આપવાનો હતો.

આ કાનૂની લડાઈની શરૂઆત કર્નાટક હાઈકોર્ટના એક આદેશ સામે થઈ હતી, જ્યાં ૨૦૨૩માં બિદર મતવિસ્તારમાંથી ચૂંટાયેલા ધારાસભ્ય શૈલેન્દ્ર બેલદાલે સામે નામાંકન પત્રમાં ખોટું સરનામું આપવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. રાજકુમાર માડકી નામના નાગરિકે એડિશનલ ચીફ મેટ્રોપોલિટન મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ ફરિયાદ કરી હતી, જેને હાઈકોર્ટે રદ કરી દીધી હતી કે માત્ર ચૂંટણી પંચ કે જાહેર સેવક જ ફરિયાદ કરી શકે છે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટના આ તર્કને ફગાવી દીધો હતો અને સ્પષ્ટ કર્યું કે વહીવટી માર્ગદર્શિકા કે પ્રેસ નોટ કાયદાકીય જોગવાઈઓના અર્થઘટનને મર્યાદિત કરી શકે નહીં.

અદાલતે ખાનગી વ્યક્તિઓના ફરિયાદ દાખલ કરવાના અધિકારને માન્યતા તો આપી, પરંતુ આ કેસમાં દસ્તાવેજી પુરાવા અપૂરતા હોવાને કારણે ધારાસભ્ય સામેની ફોજદારી કાર્યવાહી પુનઃસ્થાપિત કરી ન હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે ચેતવણી પણ આપી હતી કે નાગરિકોને સવાલ કરવાનો અધિકાર છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓને હેરાન કરવા માટે વ્યર્થ મુકદ્દમા કરવામાં આવે. મેજિસ્ટ્રેટ પાસે પાયાવિહોણી અને હેરાનગતિના ઉદ્દેશ્યથી દાખલ થતી ફરિયાદોને ફગાવી દેવાની સંપૂર્ણ સત્તા છે. આ ચુકાદાથી ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા વધશે અને ઉમેદવારો સોગંદનામામાં સાચી માહિતી આપવા માટે વધુ જવાબદાર બનશે.