છતરપુર, તા.૨૨: દેશના સૌથી પહેલા અને બહુચર્ચિત 'નદી જોડાણ પ્રકલ્પ' એટલે કે કેન-બેટવા લિંક પ્રોજેક્ટ (Ken-Betwa Link Project) ને લઈને મધ્યપ્રદેશના બુંદેલખંડ વિસ્તારમાં વાતાવરણ ગરમ બન્યું છે. એક તરફ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોનો દાવો છે કે આ મહત્વાકાંક્ષી યોજનાથી બુંદેલખંડના દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોને પીવાનું પાણી, સિંચાઈ અને વીજળી મળશે, તો બીજી તરફ મધ્યપ્રદેશના છતરપુર અને પન્ના જિલ્લાના વિસ્થાપિત ગ્રામજનો અને પર્યાવરણવિદો આ પ્રોજેક્ટ સામે રસ્તા પર ઊતરી આવ્યા છે.

ગામવાસીઓએ તાજેતરમાં પોતાની જમીન, વાજબી વળતર અને પુનર્વસનની માગણીઓને લઈને બારાના નદીના વહેણમાં ઊભા રહીને 'પ્રતીકાત્મક ચિતા વિરોધ' પણ કર્યો હતો, જેને બાદમાં પોલીસ અને વહીવટીતંત્રે આટોપી લીધો હતો. આમ છતાં, વિસ્તારમાં વિરોધનો અગ્નિ હજુ શાંત થયો નથી.

પ્રોજેક્ટનો મૂળ હેતુ શું છે?

કેન અને બેટવા નદીઓને જોડવાના આ પ્રોજેક્ટ પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય કેન નદીના વધારાના પાણીને કેનાલ દ્વારા બેટવા નદીમાં ટ્રાન્સફર કરવાનો છે.

·         સિંચાઈ અને પીવાનું પાણી: આ યોજનાથી બુંદેલખંડના ૧૩ જિલ્લાઓને આશરે ૧૦.૬૨ લાખ હેક્ટર જમીનમાં સિંચાઈની સુવિધા અને ૬૨ લાખથી વધુ લોકોને પીવાનું શુદ્ધ પાણી મળવાનો દાવો છે.

·         ઊર્જા ઉત્પાદન: પ્રોજેક્ટમાંથી ૧૦૩ મેગાવોટ હાઇડ્રો પાવર અને ૨૭ મેગાવોટ સોલાર પાવર ઉત્પન્ન કરવાનું આયોજન છે.

સ્થાનિક લોકો અને વિરોધકર્તાઓની મુખ્ય માગણીઓ શું છે?

પ્રોજેક્ટના કારણે વિસ્થાપિત થઈ રહેલા હજારો પરિવારોનો આરોપ છે કે સરકાર તેમના ભવિષ્ય સાથે રમત રમી રહી છે:

૧. અપૂરતું વળતર: જમીન સંપાદન સામે આપવામાં આવતું વળતર વર્તમાન બજાર કિંમત કરતાં ખૂબ ઓછું છે.

૨. પુનર્વસનમાં ધાંધિયા: વિસ્થાપિતો માટે જે નવી વસાહતોનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે ત્યાં મૂળભૂત સુવિધાઓ જેમ કે રોડ, વીજળી, શાળા અને પીવાના પાણીની કોઈ વ્યવસ્થા નથી.

૩. આજીવિકાનો પ્રશ્ન: ખેતી અને જંગલ પર નિર્ભર રહેતા આદિવાસીઓ અને સ્થાનિકો પાસેથી તેમની રોજીરોટી છીનવાઈ રહી છે.

પર્યાવરણીય નુકસાન અંગે મોટો ચિંતાનો વિષય

આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ 'દૌધન ડેમ' (Daudhan Dam) નું નિર્માણ થવાનું છે, જેના કારણે પન્ના ટાઇગર રિઝર્વ (Panna Tiger Reserve) નો વિશાળ હિસ્સો જળમગ્ન થઈ જશે.

·         જંગલ અને વાઘના રહેઠાણને નુકસાન: આશરે ૪,૬૦૦ હેક્ટર જંગલ જમીન ડૂબમાં જશે, જેનાથી વાઘ, ગીધ અને અન્ય વન્યજીવોના કુદરતી નિવાસસ્થાન પર મોટી અસર પડશે.

·         લાખો વૃક્ષોનો છેદ ઊડશે: પ્રોજેક્ટ માટે લાખો કિંમતી વૃક્ષો કાપવામાં આવશે, જે પર્યાવરણ માટે મોટો ખતરો બની શકે છે.

સરકારનો પક્ષ શું છે?

સરકારી વહીવટીતંત્રના જણાવ્યા મુજબ, વિસ્થાપિત થનારા તમામ પરિવારોને નિયમ મુજબ યોગ્ય વળતર અને પેકેજ આપવામાં આવી રહ્યું છે. પર્યાવરણના નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે અન્ય વિસ્તારોમાં વૃક્ષારોપણ (Compensatory Afforestation) કરવાની યોજના પણ તૈયાર કરવામાં આવી છે.

મુખ્ય બિંદુઓ (Quick Highlights):

·         પ્રોજેક્ટનું નામ: કેન-બેટવા લિંક પ્રોજેક્ટ (ભારતનો પ્રથમ નદી જોડાણ પ્રોજેક્ટ).

·         લાભકર્તા ક્ષેત્ર: મધ્યપ્રદેશ અને ઉત્તર પ્રદેશનો બુંદેલખંડ વિસ્તાર.

·         વિરોધનું મુખ્ય કારણ: જમીન સંપાદનમાં ઓછું વળતર, પુનર્વસનની કચાસ અને પન્ના ટાઇગર રિઝર્વને થતું પર્યાવરણીય નુકસાન.

·         અસર: ૧૦.૬૨ લાખ હેક્ટર જમીનને સિંચાઈ અને ૬૨ લાખ લોકોને પીવાનું પાણી આપવાનો લક્ષ્યાંક.