કોલકાતા, તા.૨૨: ભારતીય ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ સામાજિક ક્રાંતિ અને કુરિવાજો સામેની લડતનો ઉલ્લેખ થાય છે, ત્યારે સૌથી પહેલું નામ ‘રાજા રામમોહન રોય’ (Raja Ram Mohan Roy) નું આદરપૂર્વક લેવામાં આવે છે. આજે તેમની જન્મજયંતિ નિમિત્તે દેશ આ મહાન શિક્ષણવિદ્દ, પત્રકાર અને સમાજ સુધારકને યાદ કરી રહ્યો છે. પૂર્વ વડાપ્રધાન ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલેએ તેમને ‘આધુનિક ભારતના પિતા’ કહ્યા હતા, કારણ કે તેમણે એવા સમયે સમાજને જગાડવાનું કામ કર્યું જ્યારે ભારતીય સમાજ અંધશ્રદ્ધા અને કુરિવાજોના અંધકારમાં ડૂબેલો હતો.
ભાભીના સતી થવાના આઘાતે બદલી નાખ્યું જીવન
રાજા રામમોહન રોયના જીવનમાં એક એવી આઘાતજનક ઘટના ઘટી જેણે તેમને કાયમ માટે કુરિવાજો સામે લડવાની શક્તિ આપી. તેમના મોટા ભાઈના અવસાન બાદ, તેમની નજર સામે જ તેમની ભાભીને જીવતી ચિતા પર બેસાડીને સતી કરી દેવામાં આવ્યા હતા. આ હૃદયદ્રાવક દ્રશ્ય જોઈને તેઓ ધ્રૂજી ઉઠ્યા હતા અને તેમણે તે જ ક્ષણે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે તેઓ આ અમાનવીય 'સતી પ્રથા' ને દેશમાંથી નાબૂદ કરીને જ જંપશે. વર્ષ ૧૮૨૯ માં બ્રિટિશ ગવર્નર જનરલ લોર્ડ વિલિયમ બેન્ટિંકની મદદથી તેઓ સતી પ્રથા પર કાયદાકીય પ્રતિબંધ મુકાવવામાં સફળ રહ્યા હતા.
બ્રહ્મો સમાજની સ્થાપના અને બહુભાષી પ્રતિભા
સમાજમાં ફેલાયેલી મૂર્તિપૂજા, જ્ઞાતિ પ્રથા અને અંધવિશ્વાસનો વિરોધ કરવા માટે તેમણે વર્ષ ૧૮૨૮ માં ‘બ્રહ્મો સમાજ’ (Brahmo Samaj) ની સ્થાપના કરી હતી, જેણે ભારતીય સમાજની વિચારસરણી બદલવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી હતી. રામમોહન રોય માત્ર સમાજ સુધારક નહોતા, પરંતુ તેઓ એક પ્રખર બુદ્ધિજીવી પણ હતા. તેઓ બંગાળી, સંસ્કૃત, ફારસી, અરબી, અંગ્રેજી અને ગ્રીક સહિત ડઝનથી વધુ ભાષાઓ પર અદ્ભુત પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. તેમણે પશ્ચિમી શિક્ષણ અને વિજ્ઞાનનો ભારતમાં પ્રસાર કરવા માટે કલકત્તામાં હિન્દુ કોલેજની સ્થાપના પણ કરી હતી.
‘રાજા’ ની ઉપાધિ અને વિદેશ પ્રવાસનું સાહસ
બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે તેમનું અસલી નામ રામમોહન રોય હતું. ‘રાજા’ ની ઉપાધિ તેમને દિલ્હીના મુઘલ બાદશાહ અકબર શાહ બીજા દ્વારા આપવામાં આવી હતી. તે જમાનામાં સમુદ્ર ઓળંગીને વિદેશ જવું એ ધાર્મિક રીતે પાપ માનવામાં આવતું હતું. પરંતુ આ અંધશ્રદ્ધાને તોડીને કિંગ વિલિયમ ચોથાના દરબારમાં મુઘલ બાદશાહનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે દરિયાઈ માર્ગે ઈંગ્લેન્ડ જનારા તેઓ પ્રથમ ભારતીય બન્યા હતા.
૧૮૩૩ માં ઈંગ્લેન્ડના બ્રિસ્ટોલ ખાતે તેમનું અવસાન થયું હતું. ભારતીય પત્રકારત્વના પાયાના પથ્થર ગણાતા રાજા રામમોહન રોયે મુક્ત પ્રેસ અને મહિલાઓના મિલકત અધિકારો માટે જે અવાજ ઉઠાવ્યો હતો, તેના કારણે જ આજે ભારત એક પ્રગતિશીલ લોકશાહી તરફ આગળ વધી શક્યું છે.