સતારકઠિયા (બિહાર) : બિહારમાં વર્ષ ૨૦૨૬માં યોજાનારી ત્રિ-સ્તરીય પંચાયત સામાન્ય ચૂંટણીઓને લઈને અત્યારથી જ રાજકીય ગરમાવો તેજ થઈ ગયો છે. આ વખતે ચૂંટણી માત્ર સત્તા મેળવવાની જંગ નથી, પરંતુ વહીવટી તંત્ર દ્વારા અનામત પ્રણાલીમાં જે મોટા ફેરફારો કરવામાં આવી રહ્યા છે, તેનાથી ગામડાઓના રાજકારણના સમીકરણો સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જવાની શક્યતા છે. ખાસ કરીને ‘રિઝર્વેશન રોટેશન’ (અનામતનું ચક્ર) બદલાતા અનેક દિગ્ગજ નેતાઓની ખુરશીઓ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
 
શું છે અનામત ચક્રમાં ફેરફારનું કારણ?
બિહાર પંચાયત રાજ કાયદાની જોગવાઈ મુજબ, કોઈ પણ પદ સતત બે સામાન્ય ચૂંટણીઓ સુધી એક જ શ્રેણી (Category) માટે અનામત રાખ્યા પછી તેનું ચક્ર બદલવું ફરજિયાત છે. ૨૦૦૬માં પ્રથમવાર લાગુ કરાયેલી આ પ્રણાલી બાદ ૨૦૧૬ અને ૨૦૨૧માં જે બેઠકો પર એક જ જ્ઞાતિ કે વર્ગનું શાસન હતું, ત્યાં ૨૦૨૬માં ફરજિયાતપણે અનામતની સ્થિતિ બદલવામાં આવશે. આ ફેરફાર ત્રીજી વખત આટલા મોટા પાયે થવા જઈ રહ્યો છે.
 
નવી વસ્તી ગણતરી અને ૫૦ ટકાનો નિયમ
આગામી ચૂંટણીમાં અનામત પદોનું નિર્ધારણ નવી વસ્તી ગણતરીના આંકડાઓને આધારે કરવામાં આવશે. બિહારમાં અનુસૂચિત જાતિ, જનજાતિ, અત્યંત પછાત વર્ગો અને મહિલાઓ માટે કુલ ૫૦ ટકા અનામતની જોગવાઈ છે. જો કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં અનુસૂચિત જાતિ કે જનજાતિની વસ્તી વધુ હશે, તો તે મુજબ પદો અનામત રખાશે. વધુમાં, અતિ પછાત વર્ગો માટે ૨૦ ટકા અનામત પણ આ પ્રક્રિયામાં મહત્વનો ભાગ ભજવશે.
 
સરપંચથી લઈને જિલ્લા પરિષદ સુધી પરિવર્તનની લહેર
આ ફેરફાર માત્ર ગ્રામ પંચાયતના સભ્યો પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ મુખિયા, પંચાયત સમિતિના સભ્યો અને બ્લોક પ્રમુખ જેવા મહત્વના પદો પર પણ તેની સીધી અસર પડશે. બ્લોક મુખિયાના પદ માટે જિલ્લાના કુલ પદોના ૫૦ ટકાના આધારે નવું અનામત નક્કી થશે. આના કારણે ઘણા સમયથી એક જ બેઠક પર પકડ જમાવી બેઠેલા ઉમેદવારોની આશાઓ પર પાણી ફરી વળે તેવી શક્યતા છે.
 
નવા ઉમેદવારોમાં ઉત્સાહ અને જૂના નેતાઓમાં ચિંતા
અનામતની સ્થિતિ બદલાવાની શક્યતાએ સંભવિત ઉમેદવારોમાં દોડધામ મચાવી દીધી છે. જે વિસ્તારો અત્યાર સુધી અનામત હતા તે સામાન્ય થવાની આશાએ નવા ચહેરાઓ તૈયારીઓ કરી રહ્યા છે, જ્યારે જે બેઠકો નવી અનામત શ્રેણીમાં જવાની છે ત્યાં જૂના નેતાઓ પોતાના પરિવારના સભ્યો કે વિશ્વાસુઓને મેદાનમાં ઉતારવાની રણનીતિ ઘડી રહ્યા છે. ૨૦૨૬ની આ ચૂંટણી બિહારના ગ્રામીણ રાજકારણમાં એક નવા યુગની શરૂઆત સાબિત થઈ શકે છે.