મુંબઈ : ભારતીય બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં લિક્વિડિટી એટલે કે રોકડ નાણાંની ઉપલબ્ધતા સર્વોચ્ચ ઐતિહાસિક સપાટીએ પહોંચી જતાં દેશની સેન્ટ્રલ બેંક રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ તાત્કાલિક ધોરણે મોટું કદમ ઉઠાવ્યું છે. બેંકિંગ સિસ્ટમમાં હાલ આશરે ₹૧૧ ટ્રિલિયન ($૧૧૫ બિલિયન) જેટલી અભૂતપૂર્વ વધારાની રોકડ જમા થઈ ગઈ છે. આ જંગી રકમને કારણે નાણાકીય અસ્થિરતા અને ફુગાવો (મોંઘવારી) ન વધે તે માટે RBI એ શોર્ટ-ટર્મ ફોરેન એક્સચેન્જ (FX) સ્વેપ ટૂલનો ઉપયોગ કરીને બજારમાંથી વધારાની રોકડ શોષી લેવાની કામગીરી શરૂ કરી છે.

શું છે આ 'ડોલર-રૂપિયા સ્વેપ' ની રણનીતિ?

બ્લૂમબર્ગના અહેવાલ મુજબ, આરબીઆઈ એ બેંકો સાથે 'સેલ-બાય' (Sell-Buy) સ્વેપ સોદા કર્યા છે. આ વિશિષ્ટ વ્યવસ્થા હેઠળ રિઝર્વ બેંક બેંકોને રૂપિયાના બદલામાં યુએસ ડોલર વેચે છે અને ભવિષ્યની નિશ્ચિત તારીખે (જેમ કે ઓક્ટોબર મહિનામાં) તે ડોલર પરત ખરીદવા માટે સહમત થાય છે. આ પદ્ધતિથી બેંકો પાસે રહેલા વધારાના રૂપિયા અસ્થાયી રૂપે આરબીઆઈ પાસે આવી જાય છે અને સિસ્ટમમાંથી વધુ પડતી રોકડ સિસ્ટમ બહાર નીકળી જાય છે.

શા માટે વધારાની રોકડ ચિંતાનો વિષય બની?

આરબીઆઈના મૂડી એકત્રીકરણ અને મોટા નાણાકીય પ્રવાહને કારણે બેંકો પાસે રોકડનો ભારે ભરાવો થયો હતો. જ્યારે બેંકો પાસે વધુ પડતા નાણાં નવરા પડ્યા રહે છે, ત્યારે તેમનો ફંડિંગ કોસ્ટ ઘટી જાય છે. આ પરિસ્થિતિ બજારમાં અવિચારી અને સસ્તા ધિરાણને પ્રોત્સાહન આપે છે, જે આગળ જતાં બજારમાં મોંઘવારીનો વિસ્ફોટ કરી શકે છે. આ જ જોખમને ટાળવા માટે રિઝર્વ બેંકે સમયસર હસ્તક્ષેપ કર્યો છે.

બજાર પર થઈ સીધી અસર:

આરબીઆઈના આ પગલાંની અસર ફોરેક્સ અને બોન્ડ માર્કેટ પર તુરંત જોવા મળી છે. ત્રણ મહિનાની ડોલર-રૂપિયા ઓનશોર ફોરવર્ડ યીલ્ડ ૧૭ બેસિસ પોઇન્ટ વધીને ૨.૯૭% થઈ ગઈ છે, જ્યારે છ મહિનાની યીલ્ડમાં ૧૧ બેસિસ પોઇન્ટનો ઉછાળો નોંધાયો છે. નિષ્ણાતોના મતે, વ્યાજદરો અને ફુગાવાના લક્ષ્યાંકોને જાળવી રાખવા માટે રિઝર્વ બેંક આગામી દિવસોમાં પણ આવા બિન-પરંપરાગત ઉપાયો ચાલુ રાખી શકે છે.