નવી દિલ્હી : ભારતના મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ડાઉનસ્ટ્રીમ ઉદ્યોગોને વૈશ્વિક બજારમાં વધુ સ્પર્ધાત્મક બનાવવા માટે કેન્દ્ર સરકાર એક મોટો આર્થિક નિર્ણય લેવાની તૈયારીમાં છે. ખાણ મંત્રાલયના સંયુક્ત કાર્યકારી જૂથ (જોઇન્ટ વર્કિંગ ગ્રૂપ) દ્વારા વ્યાપક સંમતિ સાધ્યા બાદ, એલ્યુમિનિયમ સ્ક્રેપ પર લાગતી ૨.૫% આયાત ડ્યુટી (ઇમ્પોર્ટ ડ્યુટી) સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવે તેવી પ્રબળ શક્યતા છે. મનીકન્ટ્રોલના સૂત્રોના હવાલાથી મળતી વિગતો અનુસાર, આ દરખાસ્ત આ જ મહિનામાં અંતિમ મંજૂરી માટે નાણા મંત્રાલયને મોકલી આપવામાં આવશે. સરકારના આ સંભવિત પગલાનો મુખ્ય હેતુ સ્થાનિક એલ્યુમિનિયમ વપરાશકર્તાઓ અને નાના ઉદ્યોગોની લાંબા સમયની ચિંતાઓને દૂર કરવાનો છે. 
હાલના માળખાની વાત કરીએ તો, ભારતમાં રિસાયકલર્સ, રોલિંગ મિલો તેમજ ઓટો ઘટકો (સ્પેરપાર્ટ્સ) અને વાસણો બનાવતા ડાઉનસ્ટ્રીમ ઉદ્યોગો કાચા માલ તરીકે વિદેશથી એલ્યુમિનિયમ સ્ક્રેપની આયાત કરે છે, જેના પર તેમણે ૨.૫% ડ્યુટી ચૂકવવી પડે છે. બીજી તરફ, આ જ ઉદ્યોગોએ ASEAN દેશો જેવા મુક્ત વેપાર કરાર (FTA) ધરાવતા દેશોમાંથી આવતા ફિનિશ્ડ એટલે કે તૈયાર એલ્યુમિનિયમ ઉત્પાદનો સાથે સીધી સ્પર્ધા કરવી પડે છે, જ્યાં આયાત ડ્યુટી કાં તો શૂન્ય હોય છે અથવા નહિવત હોય છે. ઉદ્યોગ જગતના પ્રતિનિધિઓ લાંબા સમયથી દલીલ કરી રહ્યા હતા કે કાચા માલ પર વધુ ટેક્સ અને તૈયાર માલ પર ઓછો ટેક્સ હોવાને કારણે એક 'ઊંધી ડ્યુટી માળખું' (ઇન્વર્ટેડ ડ્યુટી સ્ટ્રક્ચર) ઊભું થયું છે, જે સ્થાનિક સ્તરે થતા મૂલ્ય વર્ધનને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે. ખાણ મંત્રાલય પણ આ ટેક્સ હટાવવાના પક્ષમાં છે કારણ કે હાલમાં એલ્યુમિનિયમ એ દેશની એકમાત્ર નોન-ફેરસ મેટલ છે જે આવી આયાત ડ્યુટીનો સામનો કરી રહી છે. 
આ ડ્યુટી રાહત માટેનું દબાણ એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે એલ્યુમિનિયમના ભાવમાં અભૂતપૂર્વ ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. પુરવઠામાં અવરોધો, ભૂરાજકીય તણાવ અને મુખ્ય સ્મેલ્ટર્સમાં ઉત્પાદનની સમસ્યાઓના કારણે લંડન મેટલ એક્સચેન્જ (LME) પર જે એલ્યુમિનિયમ વર્ષ ૨૦૨૪ માં આશરે $૨,૩૦૦ થી $૨,૬૦０ પ્રતિ ટન હતું, તે વર્ષ ૨૦૨૬ ના મધ્ય સુધીમાં ઉછળીને પ્રતિ ટન $૩,૮૦૦ ને પાર કરી ગયું છે. ભલે તાજેતરમાં ભાવો સહેજ નરમ પડ્યા હોય, તેમ છતાં તે અગાઉના સામાન્ય સ્તર કરતાં ઘણા વધારે છે. આ કડક વૈશ્વિક ઉપલબ્ધતાને લીધે એલ્યુમિનિયમ સ્ક્રેપના ભાવમાં પણ ૨૦ થી ૨૫% નો તોતિંગ વધારો થયો છે. 
ભારત હાલમાં પોતાની જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે વાર્ષિક આશરે ૧.૬ થી ૧.૮ મિલિયન ટન એલ્યુમિનિયમ સ્ક્રેપ મુખ્યત્વે યુરોપ, અમેરિકા (US) અને યુકે (UK) માંથી આયાત કરે છે. ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં રિસાયકલ અને ઇકો-ફ્રેન્ડલી (ઓછા કાર્બનવાળા) એલ્યુમિનિયમની વૈશ્વિક માંગ વધવાને કારણે ભારતની આયાત વધીને આશરે ૧.૯ થી ૨ મિલિયન ટન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે. જોકે, બદલાતા વૈશ્વિક પ્રવાહો વચ્ચે ઘણા દેશો હવે પોતાના સ્થાનિક રિસાયક્લિંગને પ્રાથમિકતા આપીને આવી સામગ્રીની નિકાસ ઘટાડી રહ્યા છે, જેના કારણે ભવિષ્યમાં સ્ક્રેપ મેળવવો વધુ પડકારજનક બનશે. 
એક રસપ્રદ આંકડા મુજબ, ભારતમાં માથાદીઠ એલ્યુમિનિયમનો વપરાશ માત્ર ૨.૫ કિલો છે, જે વૈશ્વિક સરેરાશના ૧૧ કિલોની સરખામણીએ ઘણો ઓછો છે. આ ઓછા વપરાશને કારણે ભારતમાં સ્થાનિક સ્તરે પૂરતો સ્ક્રેપ પેદા થતો નથી. ઉદ્યોગના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જેમ-જેમ દેશનો વિકાસ થશે અને વપરાશ વધશે, તેમ ભારતને પોતાના મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરને ધમધમતું રાખવા માટે આગામી ઓછામાં ઓછા બે દાયકા (૨૦ વર્ષ) સુધી આયાતી એલ્યુમિનિયમ સ્ક્રેપ પર જ નિર્ભર રહેવું પડશે. તેવામાં સરકારનો આ આયાત ડ્યુટી નાબૂદ કરવાનો નિર્ણય ભારતીય ઉદ્યોગો માટે સંજીવની સમાન સાબિત થઈ શકે છે.