નવી દિલ્હી, તા. 16: ભારત સરકાર આગામી ખાસ સંસદ સત્રમાં ‘બંધારણ (એકસો એકત્રીસમો સુધારો) બિલ, 2026’ રજૂ કરવા જઈ રહી છે. આ બિલનો ઉદ્દેશ્ય લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યા હાલની 543 થી વધારીને આશરે 850 કરવાનો છે. જોકે, આ પ્રસ્તાવિત ફેરફારે દેશમાં ઉત્તર વિરુદ્ધ દક્ષિણની એક નવી ચર્ચા છેડી દીધી છે. દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોને ચિંતા છે કે આ પ્રક્રિયામાં તેમને વસ્તી નિયંત્રણ કરવા બદલ ‘ઈનામ’ મળવાને બદલે ‘સજા’ મળી શકે છે.
ચિદમ્બરમની ચેતવણી: આંકડાની માયાજાળ?
કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા પી. ચિદમ્બરમે આ મુદ્દે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. તેમણે સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ કરીને જણાવ્યું કે, સીમાંકન બાદ ઉત્તર પ્રદેશ જેવા વધુ વસ્તી ધરાવતા રાજ્યોનો પ્રભાવ વધશે, જ્યારે દક્ષિણના રાજ્યોનો અવાજ નબળો પડશે. તેમણે ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે, તમિલનાડુનું પ્રતિનિધિત્વ હાલમાં 39 બેઠકોનું છે, જે દેખીતી રીતે વધીને 58 થશે, પરંતુ વસ્તીના પ્રમાણ મુજબ સીમાંકન બાદ તે ઘટીને 46 પણ થઈ શકે છે. બીજી તરફ, ઉત્તર પ્રદેશની બેઠકો 80 થી વધીને સીધી 140 સુધી પહોંચી શકે છે.
શું છે સીમાંકન અને વિવાદનું કારણ?
સીમાંકન એટલે વસ્તીના ફેરફારોને આધારે મતવિસ્તારની સીમાઓ ફરીથી નક્કી કરવી. ભારતમાં છેલ્લે 2002માં આ કવાયત થઈ હતી, પરંતુ 1976થી લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યા સ્થિર રાખવામાં આવી છે. વિવાદનું કેન્દ્ર ‘પ્રમાણસરતા’ છે. દક્ષિણના રાજ્યોએ શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય અને કુટુંબ નિયોજનમાં રોકાણ કરીને વસ્તી સ્થિર કરી છે. હવે જો માત્ર વસ્તીના આધારે બેઠકો ફાળવાય, તો જે રાજ્યોએ વસ્તી વધારી છે તેમને વધુ રાજકીય શક્તિ મળશે અને શિસ્ત પાળનારા રાજ્યોની સોદાબાજીની શક્તિ ઘટી જશે.
સ્ટાલિન અને રેવંત રેડ્ડીની માંગ
તમિલનાડુના મુખ્યમંત્રી એમ.કે. સ્ટાલિને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે કે વસ્તીના આધારે થતું સીમાંકન તેમને અસ્વીકાર્ય છે. તેમણે માંગ કરી છે કે કેન્દ્ર સરકાર કોઈપણ નિર્ણય લેતા પહેલા રાજ્યો સાથે પરામર્શ કરે. તેલંગાણાના મુખ્યમંત્રી રેવંત રેડ્ડીએ પણ આ મુદ્દે ‘હાઈબ્રિડ મોડેલ’ પ્રસ્તાવિત કર્યું છે, જેથી વિકાસશીલ રાજ્યોને ગેરલાભ ન થાય.
શું છે ઉકેલ?
રાજકીય વિવેચક પ્રોફેસર કે. જોન સુંદરના મતે, ભારત માત્ર વ્યક્તિઓનું લોકશાહી નથી પણ રાજ્યોનો સંઘ છે. તેમણે સૂચન કર્યું છે કે બેઠકોની ફાળવણીમાં માત્ર વસ્તી જ નહીં, પણ શાસનના પરિણામો અને વસ્તી વિષયક શિસ્તને પણ મહત્વ આપવું જોઈએ. કેટલાક વિશ્લેષકો મોટા ઉત્તરીય રાજ્યોના વિભાજનની સલાહ આપે છે, પરંતુ તે રાજકીય રીતે ઘણું જટિલ છે.
હવે જોવાનું એ રહેશે કે મોદી સરકાર આ ‘સંઘીય સંતુલન’ જાળવવા માટે કયા પ્રકારની કાનૂની સુરક્ષા વ્યવસ્થા લાવે છે.
લોકશાહીનો મંત્ર: "એક વ્યક્તિ, એક મત" નો સિદ્ધાંત ત્યારે જ સાર્થક થાય જ્યારે તે રાજ્યો વચ્ચેના સંઘીય ન્યાય સાથે સુસંગત હોય.