તા. 29: હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં તાજેતરમાં બનેલી એક ઘટનાએ સમગ્ર વિશ્વના સંરક્ષણ નિષ્ણાતોને ચોંકાવી દીધા છે. ઈરાને દાવો કર્યો છે કે તેણે પોતાના નવા હવાઈ સંરક્ષણ શસ્ત્ર 'અરશ-એ-કમાંગીર' (Arash-e-Kamangir) નો ઉપયોગ કરીને અમેરિકાના અત્યંત આધુનિક અને મોંઘા MQ-9 રીપર ડ્રોનને તોડી પાડ્યું છે. આ ઘટના જો સાચી ઠરે, તો તે સાબિત કરે છે કે ઈરાન યુદ્ધની રણનીતિમાં ટેકનોલોજી અને અર્થશાસ્ત્રનો મેળ બેસાડવામાં કેટલું સફળ થયું છે.
શું છે આ 'અરશ-એ-કમાંગીર'નું રહસ્ય?
પર્સિયન પૌરાણિક કથાના એક મહાન તીરંદાજ પરથી નામ આપવામાં આવેલી આ સંરક્ષણ પ્રણાલી કદાચ કોઈ પરંપરાગત રડાર સિસ્ટમ નથી. નિષ્ણાતો માને છે કે આ સિસ્ટમ મોબાઈલ, સસ્તી અને અત્યંત ઘાતક છે. પરંપરાગત હવાઈ સંરક્ષણ બેટરીઓ રડાર અને લોન્ચ સાઈટ પર આધાર રાખે છે, જે દુશ્મનો માટે સરળતાથી ઓળખી શકાય તેવી હોય છે. જ્યારે 'અરશ-એ-કમાંગીર' એવી સિસ્ટમ છે જે ઝડપથી લોન્ચ કરી શકાય છે અને તેને છુપાવવી પણ સરળ છે. તે કદાચ ઇલેક્ટ્રો-ઓપ્ટિકલ અથવા ગરમી-શોધનારા માર્ગદર્શનનો ઉપયોગ કરીને ડ્રોનને નિશાન બનાવે છે.
યુદ્ધનું બદલાતું અર્થશાસ્ત્ર
આ ઘટના માત્ર લશ્કરી નથી, પણ આર્થિક પણ છે. અમેરિકન MQ-9 રીપર ડ્રોન જેની કિંમત લાખો ડોલરમાં છે, તેને ઈરાને પોતાની સ્થાનિક રીતે વિકસિત, ઓછા ખર્ચવાળી સિસ્ટમ વડે તોડી પાડ્યું છે. કિંગ્સ કોલેજના નિષ્ણાત માર્ક હિલબોર્નના મતે, ઈરાન 'યુદ્ધના અર્થશાસ્ત્ર' (Economics of War) ને બદલવામાં માહિર બની ગયું છે. સસ્તી મિસાઈલ કે ડ્રોન દ્વારા દુશ્મનના મોંઘા શસ્ત્રોને નષ્ટ કરવા એ ઈરાનની લાંબા ગાળાની લશ્કરી વ્યૂહરચના છે.
શું આ દાવો કેટલો વિશ્વાસપાત્ર છે?
અત્યાર સુધી કોઈ પણ સ્વતંત્ર સંસ્થા કે દેશે ઈરાનના આ દાવાની પુષ્ટિ કરી નથી. ઈરાની મીડિયા અને અધિકારીઓ વારંવાર પોતાની લશ્કરી ક્ષમતાઓના મોટા દાવા કરે છે. પરંતુ નિષ્ણાતો તેને નકારી પણ શકતા નથી કારણ કે ઈરાને છેલ્લા કેટલાક સમયમાં મોબાઈલ અને પોર્ટેબલ હવાઈ સંરક્ષણ ક્ષમતાઓમાં ઘણો વિકાસ કર્યો છે. રીપર જેવા ડ્રોન જે દેખરેખ (surveillance) માટે ધીમી ગતિએ ઉડતા હોય છે, તે આવી નવી સિસ્ટમો માટે સરળ લક્ષ્ય બની શકે છે.
નિષ્કર્ષ:
ભલે 'અરશ-એ-કમાંગીર' કોઈ ક્રાંતિકારી શસ્ત્ર ન હોય, પણ તે ઈરાનની આત્મનિર્ભરતા અને મધ્ય પૂર્વમાં તેમની વધતી લશ્કરી ચાલાકીનું પ્રતીક ચોક્કસ છે. આ ઘટના દર્શાવે છે કે આધુનિક યુદ્ધના મેદાનમાં હવે માત્ર મોટા રડાર જ નહીં, પરંતુ મોબાઈલ અને સસ્તા શસ્ત્રો પણ સત્તાનું સમીકરણ પલટાવી શકે છે. આગામી સમયમાં, આ પ્રકારની છૂપી સંરક્ષણ સિસ્ટમો યુદ્ધના નિયમો બદલી શકે છે.