જયપુર: ભારત હાલ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના યુગમાં પ્રવેશી રહ્યું છે, ત્યારે રાજસ્થાનના પાલિ અને સિરોહી જેવા જળ-તંગી ધરાવતા જિલ્લાઓમાં એક ક્રાંતિકારી પ્રયોગ હાથ ધરવામાં આવ્યો છે. 'AI4WaterPolicy' નામના આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ દ્વારા માત્ર માહિતી પહોંચાડવાને બદલે લોકોની સમસ્યાઓ સાંભળવા માટે AIનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રોજેક્ટ દ્વારા સાબિત થયું છે કે ટેકનોલોજી જો યોગ્ય રીતે વાપરવામાં આવે તો તે સરકારી સંસ્થાઓ અને સામાન્ય લોકો વચ્ચેના અંતરને ઘટાડી શકે છે.

AI દ્વારા ૩૫૨ લોકો સાથે સંવાદ અને સત્યની શોધ:
સેન્ટર ફોર માઇક્રોફાઇનાન્સ (CmF) અને ટેકનોલોજી પાર્ટનર કલેક્ટિવના સહયોગથી તૈયાર કરાયેલા આ મોડેલે ૫૦ ગામોમાં ૬ મહિના સુધી કામ કર્યું હતું. આ સિસ્ટમ દ્વારા 'પાણી મિત્ર' (ગામના સ્વયંસેવકો), પંચાયત નેતાઓ અને ફિલ્ડ સ્ટાફ સાથે વોટ્સએપ પર હિન્દી અને સ્થાનિક બોલીઓમાં ૨૦ મિનિટ સુધી વોઈસ નોટ્સ અને ટેક્સ્ટ દ્વારા વાતચીત કરવામાં આવી હતી. આ પ્રક્રિયામાં એ વાત સામે આવી કે લોકો કોઈ વ્યક્તિની સામે જે વાત કહેતા અચકાતા હતા, તે ફોન પર મુક્તપણે કહી શક્યા હતા.

તારણો અને વહીવટી તંત્રનો હકારાત્મક પ્રતિસાદ:
આ સંવાદોમાંથી મુખ્ય ત્રણ બાબતો બહાર આવી હતી:
૧. ગામમાં જળ સ્તર સુધરતા લોકોમાં ગૌરવની લાગણી.
૨. મહિલાઓ પર ઘરકામની સાથે પાણીના પ્રશ્નો ઉકેલવાનો બેવડો બોજ.
૩. પંચાયત સ્તરે મંજૂરીઓમાં થતો વિલંબ, જેના કારણે કામો સમયસર પૂર્ણ થતા નથી.

આ વિગતોના આધારે CmF દ્વારા તાલીમ કાર્યક્રમમાં તાત્કાલિક ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. જેમાં પંચાયતી રાજની વિશેષ જાણકારી અને કૃષિ તેમજ જળ સંસાધન વિભાગના અધિકારીઓ સાથે સીધો સંવાદ ગોઠવવામાં આવ્યો હતો. આ ફેરફારને કારણે પરિણામ એ આવ્યું કે ત્રણ મહિના બાદ કરવામાં આવેલા સર્વેમાં અડધાથી વધુ ગ્રામજનોએ સીધો જ સરકારી અધિકારીઓનો સંપર્ક કરવાનું શરૂ કર્યું, જે તેઓ અગાઉ કરતા ગભરાતા હતા.

માનવીય સંબંધો અને ટેકનોલોજીનું મિશ્રણ:
આ પ્રોજેક્ટની સફળતા પાછળ માત્ર અલ્ગોરિધમ જ નહીં, પરંતુ માનવીય અભિગમ પણ જવાબદાર હતો. જે લોકો પાસે સ્માર્ટફોન નહોતા તેમને સ્ટાફ દ્વારા મદદ કરવામાં આવી હતી. 'પોઝ એન્ડ રિફ્લેક્ટ' સત્રો દ્વારા લોકોના પ્રતિભાવોને ફરીથી ચકાસવામાં આવ્યા હતા. આ અભિગમ જલ જીવન મિશન જેવા મોટા સરકારી પ્રોગ્રામોમાં પણ લાગુ કરી શકાય તેમ છે, જે છેવાડાના માનવી સુધી લોકશાહીના લાભો પહોંચાડવામાં અને સરકારી તંત્રને વધુ જવાબદારીપૂર્વક કાર્યરત કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. આ પ્રોજેક્ટ સ્પષ્ટ કરે છે કે AI ટેકનોલોજી માનવીનું સ્થાન લેવા માટે નહીં, પરંતુ સામાન્ય માણસને સશક્ત બનાવવા માટે છે.