નવી દિલ્હી : ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના વધતા પ્રભાવને જોતા, સુપ્રીમ કોર્ટની AI સમિતિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ક્રાંતિકારી ડ્રાફ્ટ નિયમો રજૂ કર્યા છે. આ નવા નિયમો સ્પષ્ટ કરે છે કે ન્યાયિક પરિણામો, ખાસ કરીને જામીનની પાત્રતા અને સજાના પ્રકાર નક્કી કરવા માટે AI પર સંપૂર્ણપણે નિર્ભર રહી શકાશે નહીં. કોઈપણ નિર્ણયમાં 'ફરજિયાત માનવ દેખરેખ' હોવી અનિવાર્ય બનાવવામાં આવી છે, જેથી ટેકનોલોજીની ભૂલોને કારણે કોઈ નિર્દોષને સજા ન ભોગવવી પડે.

ન્યાયિક ક્ષેત્રમાં AI નો દુરુપયોગ અટકશે

સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા પ્રસ્તાવિત આ નિયમો હેઠળ, હવે કોઈપણ કોર્ટ એવી AI સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરી શકશે નહીં જેની કામગીરી "અપારદર્શક" અથવા "અસ્પષ્ટ" હોય. વધુમાં, AI સિસ્ટમોને પક્ષકારો અથવા સાક્ષીઓની પ્રોફાઇલિંગ કરતા અટકાવવામાં આવશે, જેથી ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં પૂર્વગ્રહમુક્ત વાતાવરણ જળવાઈ રહે. ન્યાયાધીશો હવે કોઈ પણ AI જનરેટેડ માહિતીને આંધળુકિયાં વિશ્વાસ સાથે સ્વીકારી શકશે નહીં.

શા માટે લેવાયો આ કડક નિર્ણય?

આ નિર્ણય પાછળનું મુખ્ય કારણ માર્ચ મહિનામાં બનેલી એક ગંભીર ઘટના છે. ન્યાયાધીશ પી.એસ. નરસિંહાની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે એક ટ્રાયલ કોર્ટને આકરો ઠપકો આપ્યો હતો, કારણ કે તે કોર્ટે AI ની મદદથી એવા ચુકાદાઓનો આધાર લીધો હતો જે વાસ્તવમાં અસ્તિત્વમાં જ નહોતા. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું કે, આ માત્ર 'નિર્ણય લેવામાં ભૂલ' નથી, પરંતુ ન્યાયિક 'ગેરવર્તણૂક' (Judicial Misconduct) સમાન છે. આ ઘટનાએ ન્યાયતંત્રની વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મૂક્યું હતું, જેના જવાબમાં આ ડ્રાફ્ટ નિયમો તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.

ભવિષ્યની ન્યાય વ્યવસ્થા

ટેકનોલોજીના આધુનિક યુગમાં, સુપ્રીમ કોર્ટનું આ પગલું ન્યાયિક સિસ્ટમની પવિત્રતા જાળવવા માટેનું એક દૂરદર્શી ડગલું માનવામાં આવે છે. AI સાધનો વહીવટી કામકાજમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ જ્યારે જીવન અને સ્વતંત્રતા જેવા મૂળભૂત અધિકારો સાથે સંકળાયેલા નિર્ણયો લેવાના હોય, ત્યારે અંતિમ સત્તા અને જવાબદારી હંમેશા માનવીય ન્યાયાધીશની જ રહેશે, તે આ નિયમો દ્વારા ફરી એકવાર સુનિશ્ચિત કરવામાં આવ્યું છે.