​નવી દિલ્હી: દેશભરમાં મિલકત, પૈસાની લેણદેણ, જમીન અને કરારો સંબંધિત સિવિલ (દીવાની) વિવાદોમાં સામા પક્ષને ડરાવવા, ધમકાવવા કે સિવિલ કોર્ટની લાંબી પ્રક્રિયામાંથી બચવા માટે ટૂંકો રસ્તો અપનાવીને પોલીસ કેસ (ફોજદારી) કરવાનું વલણ ચિંતાજનક રીતે વધ્યું છે. આ ગંભીર મુદ્દા પર સર્વોચ્ચ અદાલતે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કાયદાકીય સિદ્ધાંત ઠરાવ્યો છે કે, જ્યારે સંબંધિત રાજ્ય સરકાર અથવા ફરિયાદી પક્ષ પોતે અદાલત સમક્ષ એ બાબતનો સ્વીકાર કરી લે છે કે પક્ષકારો વચ્ચેનો વિવાદ શુદ્ધ રૂપે દીવાની પ્રકૃતિનો છે, ત્યારે તેવા કિસ્સામાં આરોપી સામે ચાલી રહેલી કોઈપણ ફોજદારી કાર્યવાહી કે એફઆઈઆરને કોર્ટે તત્કાલ નાબૂદ (ક્વોશ) કરી દેવી જોઈએ.

​સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયમૂર્તિઓની બનેલી સંયુક્ત ખંડપીઠે એક જમીન અને વેચાણ કરારના ભંગ સંબંધિત કેસની સુનાવણી દરમિયાન આ આદેશ આપ્યો હતો. આ મામલામાં આરોપી પક્ષ સામે હાઈકોર્ટ દ્વારા ફોજદારી કેસ રદ્દ કરવાનો ઈન્કાર કરવામાં આવ્યો હતો, જેને સુપ્રીમ કોર્ટે સંપૂર્ણપણે બાજુ પર મૂકી દીધો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે અવલોકન કર્યું કે, કોઈ પણ દીવાની વ્યવહારમાં અથવા માત્ર એક પક્ષ દ્વારા કરારનો ભંગ કરવાના કિસ્સામાં જ્યાં સુધી છેતરપિંડી કે વિશ્વાસઘાત કરવાનો પૂર્વનિર્ધારિત ગુનાહિત ઈરાદો (મેન્સ રિયા) સ્પષ્ટ ન થાય, ત્યાં સુધી તેને ક્રિમિનલ કેસનું સ્વરૂપ આપી શકાય નહીં. આવી સમાંતર કાયદાકીય કાર્યવાહીઓ એ કાયદાની પ્રક્રિયા અને અદાલતી સમયનો ઘોર દુરુપયોગ છે, જે માત્ર સામા પક્ષ પર અન્યાયી દબાણ ઊભું કરવા માટે કરવામાં આવે છે.

​ખંડપીઠે અગાઉના વિવિધ સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદાઓ અને કાયદાની કલમોનો હવાલો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું કે, દીવાની વિવાદોમાં ક્યારેક ગુનાહિત તત્વો ભળેલા હોઈ શકે છે અને તેવા સંજોગોમાં બંને કાર્યવાહીઓ એકસાથે ચાલી શકે છે, પરંતુ તે માટે કેસમાં ‘અતિ ગંભીર અને સ્પષ્ટ ગુનાહિત આધાર’ હોવો અનિવાર્ય છે. જો વિવાદનો મૂળ આત્મા માત્ર નાણાકીય લેણદેણ કે કરાર આધારિત હોય અને રાજ્ય સરકાર પોતે સ્વીકારે કે આ બાબત સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રની છે, તો પછી ફોજદારી ન્યાયતંત્રે કે પોલીસે તેમાં દખલગીરી ન કરવી જોઈએ. કાયદો કોઈ પણ ફરિયાદીને સિવિલ વિવાદનો બદલો લેવા માટે ફોજદારી તંત્રને હથિયાર બનાવવાની છૂટ આપતો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટના આ આદેશથી દેશભરમાં ખોટા પોલીસ કેસોનો ભોગ બનતા નિર્દોષ નાગરિકો અને વેપારીઓને બિનજરૂરી કનડગતમાંથી બહુ મોટી રાહત મળશે.