​નવી દિલ્હી: ​આધુનિક વૈજ્ઞાનિક યુગમાં જ્યાં ઉપગ્રહો અને રોકેટ લોન્ચ કરવાની હોડ જામી છે, ત્યાં પૃથ્વીની કક્ષા (Orbit) માં વધતો જતો 'અવકાશનો કચરો' (Space Debris) હવે વૈશ્વિક ખતરો બની રહ્યો છે. આ ગંભીર સમસ્યાને ગંભીરતાથી લઈને ભારતે એક અનુકરણીય અને દૂરગામી પગલું ભર્યું છે. ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ઇસરો) અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા 'સ્વચ્છ અવકાશ મિશન 2030' (Clean Space Mission 2030) ની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ મિશનનો મુખ્ય હેતુ અવકાશના જોખમોને ઘટાડવાનો અને ભવિષ્યના અંતરિક્ષ અભિયાનોને વધુ સુરક્ષિત બનાવવાનો છે.

​આવો વિગતવાર જાણીએ કે અવકાશનો આ કચરો કેટલો ખતરનાક છે અને ભારત તેને દૂર કરવા માટે શું રણનીતિ અપનાવી રહ્યું છે:

​૧. 'સ્પેસ ડેબ્રિસ' (અવકાશનો કચરો) શું છે અને તે કેમ ખતરનાક છે?
​પૃથ્વીની આસપાસ પરિક્રમા કરી રહેલા મૃત ઉપગ્રહો, નિષ્ક્રિય રોકેટના ભાગો અને તેના પરસ્પર અથડાવાથી ઉત્પન્ન થયેલા લાખો નાના-મોટા ટુકડાઓને 'સ્પેસ ડેબ્રિસ' કહેવામાં આવે છે. આ ટુકડાઓ લગભગ ૨૫,૦૦૦ કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની પ્રચંડ ગતિથી અવકાશમાં ફરી રહ્યા છે. આટલી ઊંચી ઝડપે ફરતો એક નાનો બોલ્ટ કે પેચ પણ સક્રિય ઉપગ્રહો, આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ સ્ટેશન (ISS) અને અવકાશયાત્રીઓ માટે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે, જે ક્ષણવારમાં કરોડો રૂપિયાના પ્રોજેક્ટને ધૂળધાણી કરી શકે છે.

​૨. શું છે ભારતનું મહત્ત્વાકાંક્ષી 'સ્વચ્છ અવકાશ મિશન 2030'?
​કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકી રાજ્ય મંત્રી દ્વારા રજૂ કરાયેલા આ વિઝન (DFSM) અનુસાર, ભારતનો ટાર્ગેટ વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં તેના તમામ નવા અને જૂના અવકાશ અભિયાનોને 'મલબા મુક્ત' (Debris-free) કરવાનો છે.

​આ મિશન હેઠળ માત્ર ભવિષ્યમાં લોન્ચ થનારા સેટેલાઇટ્સ જ નહીં, પરંતુ વર્તમાન સ્પેસ એસેટ્સની સુરક્ષા માટે પણ વિશેષ પ્રોટોકોલ બનાવાયા છે.
​જોકે ભારત વૈશ્વિક સ્તરે અંતરિક્ષમાં કચરો ફેલાવવામાં ખૂબ જ ઓછો હિસ્સો ધરાવે છે, તેમ છતાં એક જવાબદાર વૈશ્વિક મહાસત્તા તરીકે ભારત આ દિશામાં અગ્રેસર ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.
​૩. ભારત અવકાશ કચરાથી કેવી રીતે રક્ષણ કરશે અને સફાઈ કરશે?
​આ અભિયાનને સફળ બનાવવા માટે ભારતીય વિજ્ઞાનીઓ અને ખાનગી ક્ષેત્ર દ્વારા આધુનિક તકનીકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે:

​ડી-ઓર્બિટિંગ ટેક્નોલોજી (De-orbiting): ઇસરો હવે એવા સેટેલાઇટ્સ ડિઝાઇન કરી રહી છે કે જેનું મિશન પૂર્ણ થયા બાદ તેમાં વધેલું બળતણ વાપરીને તેને સુરક્ષિત રીતે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પાછા વાળી શકાય, જ્યાં વાતાવરણીય ઘર્ષણના કારણે તે બળીને ખાખ થઈ જાય.
​નેત્રા (NETRA) પ્રોજેક્ટ: ઇસરો દ્વારા સ્પેસ સિચ્યુએશનલ અવેરનેસ (SSA) માટે 'નેત્રા' સિસ્ટમ વિકસાવવામાં આવી છે, જે પૃથ્વીની આસપાસ ફરતા કચરા પર સતત નજર રાખે છે અને ભારતીય ઉપગ્રહોને સમયસર બચાવવા માટે 'કોલિઝન અવોઈડન્સ' (અથડામણ નિવારણ) માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.
​ખાનગી સ્ટાર્ટઅપ્સની ભાગીદારી: આ મિશનમાં ભારતના ઇનોવેટિવ સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સ પણ જોડાઈ રહ્યા છે, જે ઓર્બિટલ સર્વિસિંગ અને રોબોટિક્સ જેવી ફ્યુચિરીસ્ટિક ટેકનોલોજી પર કામ કરી રહ્યા છે જેથી ભવિષ્યમાં અંતરિક્ષમાંથી નકામા મલબાને હટાવી શકાય.
​આ મિશન માત્ર ભારતની અવકાશ સંપત્તિને જ સુરક્ષિત નહીં કરે, પરંતુ સમગ્ર માનવજાત માટે અંતરિક્ષને લાંબા સમય સુધી ઉપયોગી અને સલામત રાખવામાં એક સીમાચિહ્ન સાબિત થશે.