નવી દિલ્‍હી તા.૧૪: દેશમાં સરકારી ક્ષેત્રમાં શિક્ષણનો વ્‍યાપ વિસ્‍તર્યો છે શાળાઓમાં પ્રવેશ વધ્‍યો છે, શિક્ષકોની સંખ્‍યામાં વધારો થયો છે, અને વિદ્યાર્થી-શિક્ષક ગુણોત્તરમાં પણ સુધારો થયો છે. દરેક બાળકને પુસ્‍તકો અને પેન પૂરા પાડવાના અનેક દાવાઓ અને યોજનાઓ વચ્‍ચે, સંસદીય અંદાજ સમિતિએ શાળા શિક્ષણનું એક ભયંકર અને ચિંતાજનક ચિત્ર રજૂ કર્યું છે. સમિતિના અહેવાલ મુજબ, પ્રાથમિક સ્‍તરે સરકારી શાળાઓમાં નોંધાયેલા દરેક ૧૦૦ બાળકોમાંથી ફક્‍ત ૨૭ બાળકો સીનીયર વરિષ્ઠ માધ્‍યમિક સ્‍તર સુધી પહોંચી શક્‍યા છે, જ્‍યારે ૭૩ બાળકો ૧૨મા ધોરણ પહેલાં જ શિક્ષણ છોડી રહ્યા છે. અહેવાલમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે જો બાળકોને શાળામાં જાળવી રાખવાના પડકારને સંબોધવામાં નહીં આવે, તો સાર્વત્રિક શિક્ષણનો ધ્‍યેય આંકડા સુધી મર્યાદિત રહેશે.

૨૦૨૪-૨૫ના ડેટાને ટાંકીને અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે પ્રાથમિક સ્‍તરે ૯૦૦,૦૦૦ થી વધુ શાળાઓ હોવા છતાં, ઉચ્‍ચતર માધ્‍યમિક સ્‍તરે ફક્‍ત ૯૦,૮૬૬ શાળાઓ છે. શાળાઓની સંખ્‍યામાં ઘટાડો થયો છે. ઉચ્‍ચતર ધોરણમાં વિવિધ કારણોસર વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા શાળા છોડી દેવાથી સમસ્‍યા વધુ વકરી શકે છે. આ અહેવાલ શિક્ષક તાલીમ અને શિક્ષણની ગુણવત્તા પર પ્રશ્ન ઉઠાવે છે, જેમાં સુધારાની ભલામણ કરવામાં આવી છે.

શાળાઓ ઘટે છે અને શિક્ષકો વધે છે, પરંતુ સિસ્‍ટમ વિદ્યાર્થીઓને જાળવી રાખવામાં નિષ્‍ફળ જાય છે અંદાજ સમિતિએ તેના અહેવાલમાં જણાવ્‍યું હતું કે દેશમાં શાળા શિક્ષણના અનેક સૂચકાંકોમાં સુધારો થયો છે. વિદ્યાર્થી-શિક્ષક ગુણોત્તરમાં સુધારો થયો છે, અને શિક્ષકોની સંખ્‍યામાં પણ વધારો થયો છે. આ હોવા છતાં, માધ્‍યમિક સ્‍તરે ડ્રોપઆઉટ દર ૧૧.૫% પર રહે છે, જે દર્શાવે છે કે મોટી સંખ્‍યામાં બાળકો ૮મા ધોરણ પછી તેમનું શિક્ષણ ચાલુ રાખી શકતા નથી. સમિતિએ નોંધ્‍યું હતું કે ૨૦૧૪-૧૫ અને ૨૦૨૪-૨૫ વચ્‍ચે, દેશમાં કુલ શાળાઓની સંખ્‍યા ૧૫.૧૭ લાખથી ઘટીને ૧૪.૭૧ લાખ થઈ ગઈ છે. તેનાથી વિપરીત, શિક્ષકોની સંખ્‍યા ૮૫.૬૨ લાખથી વધીને ૧.૦૧ કરોડ થઈ છે.

સમિતિએ શોધી કાઢ્‍યું હતું કે ઘણા બાળકો તેમના ગ્રેડ સ્‍તર અનુસાર અપેક્ષિત શિક્ષણ સ્‍તર પ્રાપ્ત કરી રહ્યા નથી. શરૂઆતના ધોરણોમાં નબળા મૂળભૂત વાંચન, લેખન અને ગણિત કૌશલ્‍ય આગળના શિક્ષણને અસર કરે છે અને અંતે ડ્રોપઆઉટ દરમાં વધારો તરફ દોરી જાય છે. તેથી, સમિતિએ નિપુણ ભારત મિશનૅ ના વધુ અસરકારક અમલીકરણની ભલામણ કરી જેથી ખાતરી કરી શકાય કે ત્રીજા ધોરણ સુધીમાં બધા બાળકોમાં મૂળભૂત સાક્ષરતા અને ગણિત કૌશલ્‍યનો વિકાસ થાય.

અહેવાલ મુજબ, બાળકો શિક્ષણ છોડી રહ્યા છે કારણ કેઃ ૧. નબળો પાયો - પ્રાથમિક સ્‍તરે મૂળભૂત સાક્ષરતા અને ગણિતનો પાયો નબળો છે.

૨. શાળાઓ સુધી પહોંચ અને અંતરનો અભાવ - પ્રાથમિક શાળાઓની તુલનામાં માત્ર ૧૦% વરિષ્ઠ માધ્‍યમિક શાળાઓ હોવાથી, ગ્રામીણ અને દૂરના વિસ્‍તારોમાં બાળકોને લાંબા અંતરની મુસાફરી કરવી પડે છે.

૩. આર્થિક અને સામાજિક દબાણ - બાળકો માધ્‍યમિક શાળામાં પહોંચે ત્‍યાં સુધીમાં, ગરીબ પરિવારોના બાળકો (ખાસ કરીને છોકરાઓ) પર કામ કરવાનું દબાણ વધે છે, જ્‍યારે સલામતી અને અંતર છોકરીઓ માટે નોંધપાત્ર અવરોધો ઉભા કરે છે.

૪. શિક્ષક તાલીમમાં તીવ્ર ઘટાડો - જ્‍યારે ૨૦૨૨ માં ૫.૩ મિલિયનથી વધુ શિક્ષકોએ ઓનલાઈન તાલીમ મેળવી હતી, ત્‍યારે ૨૦૨૫ માં આ આંકડો ઘટીને માત્ર ૧૬.૩ મિલિયન થઈ ગયો. શિક્ષક તાલીમનો અભાવ ગુણવત્તાને અસર કરે છે.

રિપોર્ટમાં બાળકોને શાળાએ લાવવા માટે ભલામણો

૧. નિપુણ ભારત યોજનાનો કડક અમલ - રિપોર્ટમાં નિપુણ ભારત યોજનાનો કડક અમલ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. શરૂઆતના ધોરણોમાં બાળકોની મૂળભૂત સમજણ અને વાંચન અને લેખન કૌશલ્‍યને મજબૂત બનાવવાથી તેઓ શાળા છોડી દેતા અટકાવી શકાશે.

૨. એક મજબૂત વિદ્યાર્થી ટ્રેકિંગ સિસ્‍ટમ - દરેક બાળકની હાજરી અને પ્રગતિનું રીઅલ-ટાઇમ ડિજિટલ ટ્રેકિંગ સુનિﾍતિ કરવામાં આવે છે, જે બાળક સતત ગેરહાજર રહે તો સમયસર કાર્યવાહી કરી શકે છે.

૩. વાર્ષિક શિક્ષક તાલીમ લક્ષ્યો - ઓનલાઇન અને ઓફલાઇન શિક્ષક તાલીમ માટે વાર્ષિક લક્ષ્યો નક્કી કરવા જોઈએ, અને આ પ્રક્રિયા ચાલુ રાખવી જોઈએ.