અમદાવાદ, તા.02: રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીનું સમગ્ર જીવન અને તેમના વિચારો માત્ર ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ પૂરતા સીમિત નથી, પરંતુ વિશ્વભર માટે સત્ય, અહિંસા અને સાદગીનો અનંત દીવાદાંડી સમાન સંદેશ આપે છે. બાપુના પવિત્ર પદચિહ્નોથી પુનીત થયેલી ભારતના ખૂણે-ખૂણે આવેલી એવી ઐતિહાસિક જગ્યાઓ આજે પણ મોજૂદ છે, જ્યાં તેમણે વર્ષો સુધી નિવાસ કરીને દેશની આઝાદીની રણનીતિઓ ઘડી હતી. ગાંધી જયંતીના આ પાવન પર્વે આપણી રાષ્ટ્રીય ધરોહર સમાન આવા સાત અત્યંત પ્રેરણાદાયી સ્થળોની યાત્રા કરીએ:

૧. કીર્તિ મંદિર (પોરબંદર, ગુજરાત):

ગુજરાતના રત્નાકર કિનારે આવેલા પોરબંદરમાં ૨ ઓક્ટોબર, ૧૮૬૯ના રોજ મહાત્મા ગાંધીજીનો જન્મ થયો હતો. બાપુનું આ પૈતૃક નિવાસસ્થાન આજે 'કીર્તિ મંદિર' તરીકે દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ માટે શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર છે. અહીં ગાંધીજીના બાળપણની યાદો, દુર્લભ તસવીરો અને વિશાળ પુસ્તકાલય સચવાયેલું છે.

૨. સાબરમતી આશ્રમ (અમદાવાદ, ગુજરાત):

વર્ષ ૧૯૧૭ થી ૧૯૩૦ સુધી બાપુએ સાબરમતી નદીના શાંત કિનારે આશ્રમ સ્થાપીને આઝાદીની લડતનું સંચાલન કર્યું હતું. અહીંથી જ ૧૯૩૦માં તેમણે ૭૮ સત્યાગ્રહીઓ સાથે વિશ્વપ્રસિદ્ધ 'દાંડી કૂચ'ની શરૂઆત કરી હતી. આશ્રમનું 'હૃદય કુંજ' આજે પણ બાપુની સાદગીનો અહેસાસ કરાવે છે.

૩. સેવાગ્રામ આશ્રમ (વર્ધા, મહારાષ્ટ્ર):

દાંડી યાત્રા વખતે બાપુએ પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે સ્વરાજ મળ્યા વિના તેઓ સાબરમતી પરત નહીં ફરે. આથી ૧૯૩૬માં તેમણે મહારાષ્ટ્રના વર્ધા નજીક સેવાગ્રામ આશ્રમની સ્થાપના કરી. અહીંથી તેમણે ગ્રામીણ સ્વાવલંબન, ખાદી અને પાયાના શિક્ષણની નવી દિશા બતાવી હતી.

૪. ચંપારણ (બિહાર):

દક્ષિણ આફ્રિકાથી આવ્યા બાદ ૧૯૧૭માં ગાંધીજીએ બિહારના ચંપારણમાં ગળીની ખેતી કરતા પીડિત ખેડૂતોના હક માટે અવાજ ઉઠાવ્યો હતો. ભારતની ધરતી પર બાપુના નેતૃત્વ હેઠળનો આ પ્રથમ સફળ 'સત્યાગ્રહ' હતો, જેણે અંગ્રેજ સલ્તનતના પાયા હલાવી નાખ્યા હતા.

૫. આગા ખાન પેલેસ (પુણે, મહારાષ્ટ્ર):

૧૯૪૨ના 'ભારત છોડો આંદોલન' વખતે બ્રિટિશ સરકારે ગાંધીજી, કસ્તૂરબા અને મહાદેવભાઈ દેસાઈને આ મહેલમાં નજરકેદ રાખ્યા હતા. આ જ ઐતિહાસિક સ્થળે કસ્તૂરબા (બા) અને મહાદેવભાઈએ અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા, જ્યાં આજે પણ તેમની સમાધિઓ સ્થિત છે.

૬. ગાંધી સ્મૃતિ / બિરલા હાઉસ (નવી દિલ્હી):

નવી દિલ્હીનું આ એ સ્થળ છે જ્યાં ગાંધીજીએ તેમના જીવનના આખરી ૧૪૪ દિવસ વિતાવ્યા હતા. ૩૦મી જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ના રોજ સાંજના સમયે પ્રાર્થના સભા તરફ જતા અહીં જ તેમની હત્યા કરવામાં આવી હતી. હાલમાં તેને એક ભવ્ય મ્યુઝિયમ તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યું છે.

૭. રાજઘાટ (નવી દિલ્હી):

યમુના નદીના પવિત્ર તટે આવેલું રાજઘાટ એ મહાત્મા ગાંધીનું અંતિમ વિશ્રામસ્થળ છે, જ્યાં તેમના પાર્થિવ દેહના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા હતા. કાળા આરસપહાણથી બનેલી આ સમાધિ પર બાપુના આખરી શબ્દો "હે રામ" કંડારેલા છે અને ત્યાં અખંડ જ્યોત સતત પ્રજ્વલિત રહે છે.