મુંબઇ તા.૨૧:  શેરબજારમાં રાતોરાત ધનવાન બનવાનું સ્‍વપ્ન જોતા રોકાણકારો માટે બજાર નિયમનકાર સેબીના એક નવા અભ્‍યાસમાં એક મોટો ખતરો જાહેર કરવામાં આવ્‍યો છે. ફયુચર્સ અને ઓપ્‍શન્‍સ સેગમેન્‍ટમાં વેપાર કરતા લગભગ ૮૮% રિટેલ રોકાણકારો નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬માં નોંધપાત્ર નાણાકીય નુકસાનનો સામનો કરી રહ્યા છે. આ બજારની ચમક વચ્‍ચે સામાન્‍ય માણસ પોતાની આવક ગુમાવી રહ્યો છે, ત્‍યારે મોટા કોર્પોરેશનો અને અલ્‍ગો ટ્રેડિગમાં રોકાયેલા વિદેશી કંપનીઓ નોંધપાત્ર નફો મેળવી રહી છે.

સેબીના ડિપાર્ટમેન્‍ટ ઓફ ઇકોનોમિક એન્‍ડ પોલિસી એનાલિસિસ (DEPA) ના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬માં રિટેલ વેપારીઓને આશરે રૂા.૯૧,૬૮૫ કરોડનું કુલ નુકસાન થયું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન, દરેક વેપારીને સરેરાશ રૂા.૧.૧૭ લાખનું નુકસાન થયું હતું. સૌથી ચિતાજનક વાત એ છે કે, આ નુકસાનમાંથી ૯૨% ફક્‍ત ઓપ્‍શન્‍સ ટ્રેડિગને કારણે થયું હતું. અભ્‍યાસ મુજબ, ૩૫% વેપારીઓ પાસે કોઈ ઇક્‍વિટી શેર નહોતા, જ્‍યારે ૭૮% લોકો પાસે રૂા.૧ લાખથી ઓછા મૂલ્‍યના પોર્ટફોલિયો હતા. ઓછી મૂડી ધરાવતા આ નાના રોકાણકારો કુલ નુકસાનના ૭૦ ટકા માટે જવાબદાર હતા.

ડેરિવેટિવ્‍ઝ માર્કેટમાં, લગભગ ૯૭ ટકા રિટેલ ટ્રેડર્સ ફક્‍ત વિકલ્‍પો ખરીદે છે, જ્‍યારે નફો કમાતા વેચાણકર્તાઓનો હિસ્‍સો ફક્‍ત ૨ ટકા જેટલો છે. નફામાં મોટા ખેલાડીઓનું વર્ચસ્‍વ હતું. પ્રોપ્રાઇટરી ટ્રેડર્સે આશરે રૂા.૪૪,૦૦૦ કરોડનો કુલ નફો કમાવ્‍યો હતો, અને વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPIs) એ આશરે રૂા.૧૪,૦૦૦ કરોડ કમાવ્‍યા હતા. આધુનિક અલ્‍ગો ટ્રેડિગ તકનીકોએ બંને સેગમેન્‍ટમાં ૯૯ ટકા નફો મેળવ્‍યો હતો.

વેપારીઓ સમાપ્તિ દિવસે શૂન્‍ય-દિવસ-થી-એક્‍સપાયરી (0DTE) કોન્‍ટ્રાક્‍ટમાં સોદા કરવા માટે ઉતાવળ કરતા જોવા મળ્‍યા હતા. ઇન્‍ડેક્‍સ ઓપ્‍શન્‍સ ટર્નઓવરનો લગભગ ૫૯ ટકા એ જ દિવસે સમાપ્ત થતા કોન્‍ટ્રાક્‍ટમાં થયો હતો. ટૂંકા ગાળામાં ઊંચા નફાની આ દોડમાં, રોકાણકારોએ નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ માં બ્રોકરેજ અને અન્‍ય ચાર્જમાં આશરે રૂા.૨૫,૦૦૦ કરોડ ચૂકવ્‍યા હતા. ઓક્‍ટોબર ૨૦૨૪ માં સિક્‍યોરિટીઝ ટ્રાન્‍ઝેક્‍શન ટેક્‍સ (STT) માં વધારા પછી પ્રીમિયમ ટર્નઓવરમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં, ટ્રાન્‍ઝેક્‍શન ખર્ચ બોજ રહ્યો. આ અભ્‍યાસે એ માન્‍યતાને પણ દૂર કરી દીધી કે અગાઉનો બજાર અનુભવ નુકસાન સામે રક્ષણ આપી શકે છે. સતત બે વર્ષ સુધી નુકસાન સહન કરનારા લગભગ ૯૦ ટકા વેપારીઓ ત્રીજા વર્ષે પણ નુકસાન સહન કરતા રહ્યા.

નાણાકીય વર્ષ ૨૬ દરમિયાન ભારતના રિટેલ ડેરિવેટિવ્‍ઝ માર્કેટમાં ટ્રેડર્સની સંખ્‍યામાં ઘટાડો થયો હતો પરંતુ નુકસાન ચાલુ રહ્યું. સેબીના એક નવા અભ્‍યાસ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ ૨૬ માં વ્‍યક્‍તિગત F&O વેપારીઓને કુલ રૂા.૯૧,૬૮૫ કરોડનું નુકસાન થયું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન ૮૭.૭% વ્‍યક્‍તિગત વેપારીઓએ નુકસાન સહન કર્યું હતું. નોંધપાત્ર રીતે, સક્રિય વેપારીઓની સંખ્‍યામાં ૧૮% ઘટાડો થયો હોવા છતાં, સરેરાશ નુકસાન વધ્‍યું.

SEBI અનુસાર, સક્રિય વ્‍યક્‍તિગત વેપારીઓની સંખ્‍યા નાણાકીય વર્ષ ૨૫ માં ૧૦.૬૨ મિલિયનથી ઘટીને ૮.૭૫ મિલિયન થઈ ગઈ. નાણાકીય વર્ષ ૨૬ પછી આ પહેલો નોંધપાત્ર ઘટાડો છે. નવા વેપારીઓની સંખ્‍યા પણ ૩.૪૩ મિલિયનથી ઘટીને ૨.૦૮ મિલિયન થઈ ગઈ. નાણાકીય વર્ષ ૨૬ દરમિયાન બજારમાંથી બહાર નીકળ્‍યા પછી આશરે ૪.૬ મિલિયન વેપારીઓએ વેપાર ફરી શરૂ કર્યો ન હતો.

આ હોવા છતાં, નુકસાનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો નથી. નાણાકીય વર્ષ ૨૫ માં સુધારેલ કુલ નુકસાન રૂા.૧.૧૨ લાખ કરોડ હતું, જે નાણાકીય વર્ષ ૨૬ માં રૂા.૯૧,૬૮૫ કરોડ થયું. જોકે, પ્રતિ વેપારી સરેરાશ નુકસાન ૨% વધીને રૂા.૧.૧૭ લાખ થયું, જે નાણાકીય વર્ષ ૨૫ માં રૂા.૧.૧૩ લાખ હતું.

SEBI ના અભ્‍યાસ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ ૨૬ માં વ્‍યક્‍તિગત વેપારીઓ દ્વારા થયેલા કુલ નુકસાનમાં વિકલ્‍પોનો હિસ્‍સો ૯૨% હતો. લગભગ ૨૩% વેપારીઓએ વિકલ્‍પોમાં થયેલા કુલ નુકસાનના આશરે ૯૦% ભોગવ્‍યા હતા. નાણાકીય વર્ષ ૨૬ માં, ૯૯.૩% વ્‍યક્‍તિગત વેપારીઓએ ઓછામાં ઓછા એક વખત વિકલ્‍પોનો વેપાર કર્યો હતો, જ્‍યારે ૯૩% ફક્‍ત વિકલ્‍પોમાં વેપાર કરતા હતા. તેની તુલનામાં, ફક્‍ત ૬.૬% વેપારીઓએ ફયુચર્સમાં ભાગ લીધો હતો. ઓપ્‍શન્‍સમાં નુકસાન સહન કરનારા વેપારીઓનો હિસ્‍સો ૮૭.૭% હતો, જે ફયુચર્સમાં ૬૬% હતો.

રિટેલ F&O માર્કેટમાં યુવા વેપારીઓની ભાગીદારી ઝડપથી વધી રહી છે. ૩૦ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના વેપારીઓનો હિસ્‍સો નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૨ માં ૩૧% થી વધીને નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ માં ૪૩% થયો. આમાંથી, લગભગ ૮૯% વેપારીઓને નુકસાન થયું. આવક સ્‍તર અંગેનું ચિત્ર પણ ચિંતાજનક છે. રૂા.૫ લાખથી ઓછી વાર્ષિક આવક ધરાવતા વેપારીઓ તમામ વ્‍યક્‍તિગત સહભાગીઓના લગભગ ત્રણ-ચતુર્થાંશ હતા.

કુલ ટર્નઓવરમાં તેમનો હિસ્‍સો આશરે ૪૩% હતો, પરંતુ કુલ નુકસાનમાં ૫૩% હતો. દરમિયાન, ટોચના ૩૦ શહેરોની બહાર રહેતા વેપારીઓ હવે તમામ વ્‍યક્‍તિગત સહભાગીઓના લગભગ બે તૃતીયાંશ હિસ્‍સો ધરાવે છે. આ સૂચવે છે કે F&O ટ્રેડિગ હવે મુખ્‍ય નાણાકીય કેન્‍દ્રો સુધી મર્યાદિત નથી.

પ્રોપ્રાઇટરી ટ્રેડિગ ફર્મ્‍સ અને સંસ્‍થાકીય ખેલાડીઓએ વ્‍યક્‍તિગત વેપારીઓ કરતાં વધુ સારું પ્રદર્શન કર્યું. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ માં, પ્રોપ્રાઇટરી ટ્રેડિગ ફર્મ્‍સે આશરે રૂા.૪૪,૦૦૦ કરોડનો કુલ નફો મેળવ્‍યો. ત્‍યારબાદ આશરે રૂા.૧૪,૦૦૦ કરોડના કુલ નફા સાથે FPIs અને આશરે રૂા.૮,૦૦૦ કરોડના કુલ નફા સાથે કોર્પોરેટ્‍સનો સમાવેશ થાય છે. સેબીના મતે, FPIs અને માલિકીના ટ્રેડિંગ ડેસ્‍ક દ્વારા મેળવેલા નફામાં અલ્‍ગોરિધમિક ટ્રેડિગનો ફાળો લગભગ ૯૯% હતો.