નવી દિલ્હી: ભારતના ન્યાયિક ઇતિહાસમાં દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારોના રક્ષણ માટે સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ દિવ્યાંગ ઉમેદવાર તેની વ્યાવસાયિક જવાબદારીઓ નિભાવવા માટે સક્ષમ હોય, તો રાજ્ય સરકાર અપંગતાની કોઈ 'મનસ્વી ઉપલી મર્યાદા' (Ceiling) નક્કી કરીને તેને નોકરીમાંથી બાકાત રાખી શકે નહીં. જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે ૨૦૧૬નો RPwD કાયદો સમાવેશ માટે છે, બહિષ્કાર માટે નહીં.
૯૦% અપંગતા છતાં લાયક ઉમેદવારને ન્યાય
આ સમગ્ર કેસ હિમાચલ પ્રદેશના એક વકીલ સાથે જોડાયેલો છે, જેઓ ડાબા ખભાના ડિસઆર્ટિક્યુલેશનને કારણે ૯૦% કાયમી લોકોમોટર અપંગતા ધરાવે છે. તેમણે સહાયક જિલ્લા સરકારી વકીલની લેખિત પરીક્ષામાં શ્રેષ્ઠ ગુણ મેળવ્યા હતા, પરંતુ હિમાચલ પ્રદેશ પબ્લિક સર્વિસ કમિશને તેમની ઉમેદવારી એ કહીને નકારી કાઢી હતી કે નોકરી માટે ૬૦% થી વધુ અપંગતા ન હોવી જોઈએ. હાઈકોર્ટે પણ આ મામલે વકીલની અરજી ફગાવી દીધી હતી, જે બાદ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો હતો.
કાયદો 'ફ્લોર' નક્કી કરે છે, 'છત' નહીં
સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદામાં નોંધ્યું કે ૨૦૧૬નો વિકલાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારોનો કાયદો (RPwD Act) અનામત માટે ૪૦%ની લઘુત્તમ મર્યાદા (Floor) નક્કી કરે છે, પરંતુ તે રાજ્યને એવી કોઈ સત્તા નથી આપતો કે જેનાથી તે કોઈ 'છત' (Ceiling) બનાવીને વધુ અપંગતા ધરાવતા પ્રતિભાશાળી લોકોને સિસ્ટમમાંથી બહાર કરી દે. કોર્ટે કહ્યું કે ઉમેદવાર છેલ્લા ૧૫ વર્ષથી કાયદાના વ્યવસાયમાં સક્રિય છે, જે પુરવાર કરે છે કે તેમની શારીરિક મર્યાદા તેમના કામમાં આડે આવતી નથી.
'વાજબી રહેઠાણ'નો માનવીય સિદ્ધાંત
ન્યાયાધીશ મહેતાએ ચુકાદામાં 'વાજબી રહેઠાણ' (Reasonable Accommodation) ના સિદ્ધાંત પર ભાર મૂક્યો હતો. આ સિદ્ધાંત મુજબ, તંત્રએ દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓની જરૂરિયાતો મુજબ જરૂરી ફેરફારો કરવા જોઈએ જેથી તેઓ પોતાની ક્ષમતા મુજબ કાર્ય કરી શકે. ૬૦%ની ઉપલી મર્યાદા નક્કી કરવી તે તર્કહીન અને ગેરબંધારણીય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે રાજ્ય સરકારને આદેશ આપ્યો છે કે આગામી બે અઠવાડિયામાં આ ઉમેદવારની નિમણૂક પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવામાં આવે.