નવી દિલ્‍હી,તા.૧૬: ભારતમાં ડિજિટલ ચુકવણીના ક્ષેત્રમાં ઐતિહાસિક પરિવર્તન આવ્‍યું છે. નાણા મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા એક સ્‍વતંત્ર અભ્‍યાસ અહેવાલ મુજબ, યુનિફાઇડ પેમેન્‍ટ્‍સ ઇન્‍ટરફેસ (UPI) હવે ભારતમાં ચુકવણીનો સૌથી પસંદગીનો મોડ બની ગયો છે. રિપોર્ટ અનુસાર, દેશમાં કુલ ચુકવણી વ્‍યવહારોમાં શ્‍ભ્‍ત્‍નો હિસ્‍સો ૫૭% સુધી પહોંચી ગયો છે, જે પરંપરાગત રોકડ વ્‍યવહારોને પાછળ છોડી ગયો છે. હાલમાં, રોકડ વ્‍યવહારોનો હિસ્‍સો ઘટીને માત્ર ૩૮% થઈ ગયો છે.

નાણા મંત્રાલયના નાણાકીય સેવાઓ વિભાગ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે UPI ની સફળતાના મુખ્‍ય કારણો તેનો ઉપયોગ સરળતા અને તાત્‍કાલિક ભંડોળ ટ્રાન્‍સફર કરવાની ક્ષમતા છે. ડિજિટલ પેમેન્‍ટ તરફ મજબૂત વલણ જોવા મળ્‍યું છે, ખાસ કરીને ૧૮ થી ૨૫ વર્ષની વયના યુવાનોમાં, જેમાં ૬૬ ટકા લોકો ડિજિટલ માધ્‍યમો પસંદ કરી રહ્યા છે.

માત્ર ગ્રાહકો જ નહીં, પરંતુ વેપારીઓ પણ તેને અપનાવી રહ્યા છે. દેશના ૯૪ ટકા નાના વેપારીઓએ UPI અપનાવ્‍યું છે. આમાંથી ૫૭ ટકા માને છે કે ડિજિટલ પેમેન્‍ટ અપનાવ્‍યા પછી તેમના વેચાણમાં વધારો થયો છે. વેપારીઓએ ઝડપી ચુકવણી, વધુ સારી રેકોર્ડ-કીપિગ અને કામગીરીમાં સરળતાને મુખ્‍ય લાક્ષણિકતાઓ તરીકે ગણાવી.

સરકારે આ સંક્રમણને વેગ આપવા માટે ભારે રોકાણ કર્યું છે. અહેવાલ મુજબ, ભારત સરકારે ડિજિટલ ચુકવણીને પ્રોત્‍સાહન આપવા માટે રૂ.૮,૨૭૬ કરોડનો બજેટ સહાય પૂરી પાડી છે. આ રકમનો ઉપયોગ બેંકો અને ચુકવણી પ્રદાતાઓને ઓછા મૂલ્‍યના ડિજિટલ વ્‍યવહારો (P2M) ને સરળ બનાવવા માટે પ્રોત્‍સાહિત કરવા માટે કરવામાં આવ્‍યો હતો.

ડેટા દર્શાવે છે કે અમલીકરણ સમયગાળા દરમિયાન ડિજિટલ વ્‍યવહારોમાં લગભગ ૧૧ ગણો વધારો થયો છે. ડિજિટલ ચુકવણી માળખાગત સુવિધા એટલી હદે વિસ્‍તરી છે કે UPI QR કોડની સંખ્‍યા ૯૩ મિલિયનથી વધીને ૬૫૮ મિલિયન થઈ ગઈ છે. માર્ચ ૨૦૨૧ માં UPI પ્‍લેટફોર્મ પર સક્રિય બેંકોની સંખ્‍યા ૨૧૬ થી વધીને માર્ચ ૨૦૨૫ સુધીમાં ૬૬૧ થઈ ગઈ છે.

આ ડિજિટલ પરિવર્તનની સીધી અસર રોકડ પરિભ્રમણ પર પડી છે. અભ્‍યાસમાં જાણવા મળ્‍યું છે કે UPI અને ય્‍યર્ભ્‍ીક્ક કાર્ડનો ઉપયોગ કર્યા પછી ૯૦ ટકા ગ્રાહકોએ ડિજિટલ ચુકવણીમાં તેમનો વિશ્વાસ વધાર્યો છે. પરિણામે, ATM ઉપાડની આવર્તન અને નાના મૂલ્‍યની નોટોની માંગમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. ૫૨ ટકા વપરાશકર્તાઓએ કેશબેકને પ્રોત્‍સાહન તરીકે ગણાવ્‍યું, જ્‍યારે ૭૪ ટકા લોકોએ ગતિને સૌથી મોટો ફાયદો ગણાવ્‍યો.

NPCI, બેંકો અને ફિનટેક કંપનીઓના સંકલિત પ્રયાસોએ ભારતને ઓછી રોકડ અને ડિજિટલ રીતે સશક્‍ત અર્થતંત્ર બનવાના માર્ગ પર મજબૂતીથી આગળ ધપાવ્‍યું છે. આ અહેવાલ સ્‍પષ્ટ કરે છે કે ભારત હવે વૈશ્વિક સ્‍તરે ડિજિટલ ચુકવણીમાં અગ્રણી શક્‍તિ બની ગયું છે.