વોશિંગ્ટન/પૃથ્વી: મહાન વૈજ્ઞાનિક આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈને એક સદી પહેલા જણાવ્યું હતું કે સમય સ્થિર નથી; તે વળી શકે છે, ખેંચાઈ શકે છે અને ધીમો પણ પડી શકે છે. હવે લાલ ગ્રહ એટલે કે મંગળ પર ચાલી રહેલા વિવિધ સંશોધનોએ આ વાતની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરી છે. વૈજ્ઞાનિકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે મંગળ પર સમય પૃથ્વીની સરખામણીએ અલગ રીતે વહે છે, જે ભવિષ્યના માનવ મિશનો માટે એક મોટી ગૂંચવણ અને ઓપરેશનલ પડકાર બની રહ્યો છે.

મિશન કંટ્રોલમાં જોવા મળ્યો સમયનો તફાવત: તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, પૃથ્વી પરના મિશન કંટ્રોલની ઘડિયાળમાં જ્યારે ૧૪:૦૨ વાગ્યા હોય છે, ત્યારે મંગળ પરથી આવતા ફીડમાં સમય ૧૪:૦૩ બતાવતો હોય છે. આ નજીવો લાગતો તફાવત વાસ્તવમાં આઈન્સ્ટાઈનના સાપેક્ષવાદના સિદ્ધાંતનું પરિણામ છે. પૃથ્વીની સરખામણીએ મંગળનું ગુરુત્વાકર્ષણ ઓછું હોવાથી ત્યાં સમય પૃથ્વી કરતા સહેજ ઝડપથી પસાર થાય છે.

મંગળનો દિવસ અને માનવ પડકારો: મંગળ પરનો એક દિવસ, જેને 'સોલ' કહેવામાં આવે છે, તે લગભગ ૨૪ કલાક, ૩૯ મિનિટ અને ૩૫ સેકન્ડનો હોય છે. આ વધારાની ૩૯ મિનિટને કારણે પૃથ્વી પરની મિશન ટીમો દરરોજ તેમના રોબોટ્સ અને લેન્ડર્સ સાથેના તાલમેલથી લગભગ ૪૦ મિનિટ જેટલી પાછળ રહી જાય છે.

નાસાના જેપીએલ (જેટ પ્રોપલ્શન લેબોરેટરી) ના કર્મચારીઓ આ 'માર્સ ટાઈમ' સાથે તાલમેલ બેસાડવા માટે વિચિત્ર સમયપત્રક પર જીવે છે. ક્યુરિયોસિટી મિશન દરમિયાન, ઇજનેરોએ તેમની ઓફિસની બારીઓ પર કાળા પ્લાસ્ટિક લગાવી દીધા હતા જેથી તેઓ પૃથ્વીના દિવસના પ્રકાશને જોઈ ન શકે અને મંગળના સમય મુજબ પોતાનું જીવન જીવી શકે.

એટોમિક ક્લોક અને જીપીએસ: વૈજ્ઞાનિકો હવે અત્યંત સચોટ એટોમિક ક્લોક અને રેડિયો સિગ્નલોનો ઉપયોગ કરીને સમયના આ 'ખેંચાણ'ને માપી રહ્યા છે. પૃથ્વી પર પણ આપણે જીપીએસ સેટેલાઇટ માટે આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, કારણ કે પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણથી દૂર અવકાશમાં રહેલા સેટેલાઇટની ઘડિયાળો જમીન પરની ઘડિયાળો કરતા થોડી ઝડપથી ચાલે છે. જો આ સુધારો કરવામાં ન આવે, તો આપણા ફોનનું લોકેશન કિલોમીટરો દૂર બતાવવા લાગે.

ભવિષ્યમાં જ્યારે મનુષ્યો મંગળ પર વસવાટ કરશે, ત્યારે પૃથ્વી અને મંગળ વચ્ચેના આ સમયના તફાવતને મેનેજ કરવો એ સૌથી મહત્વની બાબત બની રહેશે. 

અવકાશ ખરેખર અટપટું છે, પણ સમય તેનાથી પણ વધુ જટિલ સાબિત થઈ રહ્યો છે.