નવી દિલ્હી : કુદરત હંમેશા આપણને આશ્ચર્યચકિત કરતી રહે છે. ક્યારેક મેઘધનુષ્ય તો ક્યારેક આકાશમાં લહેરાતા રંગીન પ્રકાશના લિસોટા. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વાદળોની ઉપર હવામાં લટકતી અગ્નિની જ્વાળાઓ જોઈ છે? સાંભળવામાં કોઈ એલિયન ફિલ્મ જેવું લાગે, પણ વિજ્ઞાનની ભાષામાં તેને ‘સૂર્ય મીણબત્તીઓ’ (Sun Candles) અથવા ‘સબ-સન’ (Sub-sun) કહેવામાં આવે છે. આ એક અત્યંત દુર્લભ ખગોળીય ઘટના છે જે ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.
શું છે આ ‘સૂર્ય મીણબત્તી’?
જ્યારે તમે વિમાનમાં મુસાફરી કરતા હોવ અથવા કોઈ ઊંચા પર્વત પર હોવ, ત્યારે ઘણીવાર વાદળો વચ્ચે મીણબત્તીની જ્યોત જેવો ઊભો અને તેજસ્વી પ્રકાશ દેખાય છે. તે જોવામાં હવામાં લટકતી અગ્નિની જ્વાળા જેવો ભાસ કરાવે છે. ખરેખર તો આ કોઈ આગ નથી, પરંતુ સૂર્યપ્રકાશનું વાતાવરણમાં રહેલા બરફના કણો સાથેનું પરાવર્તન છે.
આ જાદુઈ દ્રશ્ય પાછળનું વિજ્ઞાન
આ અદભુત દ્રશ્ય ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે વાતાવરણમાં લાખો નાના, સપાટ અને ષટ્કોણ આકારના બરફના સ્ફટિકો તરતા હોય છે. આ સ્ફટિકો એક વિશાળ અરીસાની જેમ કામ કરે છે. જ્યારે સૂર્યપ્રકાશ આ સ્ફટિકો પર પડે છે, ત્યારે તે પરાવર્તિત થઈને નિરીક્ષકની આંખ સુધી પહોંચે છે. જ્યારે પવન શાંત હોય અને આ સ્ફટિકો ધીમેથી નીચે પડતા હોય, ત્યારે તેમનો સહેજ નમતો આકાર પ્રકાશને ઊભી રીતે ખેંચે છે, જેનાથી તે મીણબત્તીની જ્યોત જેવો લાંબો અને ચમકતો દેખાય છે.
કેમ જમીન પરથી આ જોવું મુશ્કેલ છે?
સૂર્ય મીણબત્તીઓ જોવી એ દરેકના નસીબમાં હોતું નથી. આ ઘટના ક્ષિતિજની નીચે (Below the horizon) બને છે, એટલે કે તમારે વાદળોના સ્તરની ઉપર હોવું જરૂરી છે. આથી જ પાઇલોટ્સ, વિમાનના મુસાફરો અથવા બરફ આચ્છાદિત ઊંચા પર્વતો પર ચઢનારા પર્વતારોહકો જ આ મનોહર દ્રશ્ય માણી શકે છે.
સૂર્ય કૂતરા (Sun Dogs) અને સૂર્ય મીણબત્તી વચ્ચેનો તફાવત
ઘણા લોકો આ બંને ઘટનાઓને એક જ માને છે, પણ વિજ્ઞાન કહે છે કે બંને અલગ છે:
•    સૂર્ય કૂતરા (Sun Dogs): આ સૂર્યની ડાબી અને જમણી બાજુ દેખાતા તેજસ્વી ટપકાં છે, જે પ્રકાશના વક્રીભવન (Refraction) ને કારણે બને છે.
•    સૂર્ય મીણબત્તી (Sun Candles): આ સૂર્યની બરાબર નીચે દેખાતી ઊભી જ્વાળા છે, જે માત્ર પ્રકાશના પરાવર્તન (Reflection) ને કારણે સર્જાય છે.
કુદરતની આ આર્ટ ગેલેરી આપણને યાદ અપાવે છે કે ભૌતિકશાસ્ત્રના સામાન્ય નિયમો પણ આકાશમાં કેટલું સુંદર જાદુ કરી શકે છે. હવે જ્યારે પણ તમે વિમાનમાં મુસાફરી કરો, ત્યારે બારીની બહાર નજર કરવાનું ભૂલશો નહીં, કદાચ તમને પણ આ રહસ્યમયી જ્વાળાઓ જોવા મળી જાય!