ભોપાલ: ૨ અને ૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૮૪ની ભયાનક રાત્રિ, જ્યારે યુનિયન કાર્બાઇડ ફેક્ટરીમાંથી મિથાઇલ આઇસોસાયનેટ  ઝેરી ગેસ લીક થયો હતો, તેની અસર આજે ૪૧ વર્ષ પછી પણ ભોપાલને છોડી રહી નથી. આ ઔદ્યોગિક દુર્ઘટનાનું ઝેર હવે ત્રીજી પેઢીના લોહી અને જનીનો સુધી પહોંચી ગયું છે. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોમાં સ્પષ્ટપણે સાબિત થયું છે કે MIC ગેસ જીનોટોક્સિક છે, જે સીધો DNA અને રંગસૂત્રો પર હુમલો કરે છે અને આનુવંશિક અસ્થિરતાનું કારણ બની રહ્યો છે.

નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર રિસર્ચ ઇન એન્વાયર્નમેન્ટલ હેલ્થના અહેવાલ મુજબ, અસરગ્રસ્ત પરિવારોના બાળકોમાં જન્મજાત ખોડખાંપણનું પ્રમાણ સામાન્ય વસ્તી કરતા ત્રણ ગણું વધારે છે. આ બાળકો શારીરિક વિકૃતિઓ, કેન્સર, મગજને નુકસાન અને વિકાસમાં વિલંબથી પીડાઈ રહ્યા છે. એટલું જ નહીં, આ પરિવારોમાં ગર્ભપાત દર ઊંચો છે અને શિશુ મૃત્યુ દર પણ સામાન્ય કરતાં અનેક ગણો વધારે છે. ગેસથી પ્રભાવિત પરિવારોના બાળકોનો શારીરિક અને માનસિક વિકાસ પણ અત્યંત ધીમો છે.

હમીદિયા હોસ્પિટલના ભૂતપૂર્વ ફોરેન્સિક નિષ્ણાત ડૉ. ડી.કે. સતપથી એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે અસરગ્રસ્ત પરિવારો આજે પણ આનુવંશિક રોગોથી પીડાઈ રહ્યા છે, પરંતુ તેમને માત્ર ₹૧૨,૦૦૦-૧૫,૦૦૦ નું નજીવું વળતર મળ્યું છે. ડૉ. સતપથીએ એ પણ સ્પષ્ટતા કરી કે તે સમયે સાયનાઇડ ઝેરને દૂર કરવા માટે જરૂરી સોડિયમ થિયોસલ્ફેટ ઇન્જેક્શન બધા પીડિતોને આપવામાં આવ્યા ન હતા, જે એક મોટી વ્યૂહાત્મક ભૂલ હતી. જો યોગ્ય સારવાર મળી હોત તો પરિસ્થિતિ બદલાઈ શકી હોત.

દુર્ભાગ્યે, આ આનુવંશિક નુકસાનની ગંભીરતા હોવા છતાં, ગેસ પીડિતોની આગામી પેઢી પરનું સંશોધન ૨૦૧૯ થી લગભગ અટકી ગયું છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશો છતાં, તબીબી વીમાના લાભો પણ મર્યાદિત સંખ્યામાં પરિવારો સુધી જ પહોંચ્યા છે અને આરોગ્યસંભાળ સુવિધાઓ જર્જરિત હાલતમાં છે. ભોપાલ દુર્ઘટના એ વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી મોટી ઔદ્યોગિક આપત્તિઓમાંની એક છે, અને તેનો લાંબા ગાળાનો જીનોટોક્સિક વારસો ભારતની જાહેર આરોગ્ય પ્રણાલી માટે એક ગંભીર પડકાર બની રહ્યો છે.