નવી દિલ્હી, તા. ૨૩ ઓક્ટોબર: દિવાળીના તહેવાર બાદ દિલ્હી-એનસીઆરની હવા ફરી એકવાર ઝેરી બની ગઈ છે. ૨૧ ઓક્ટોબરના કમિશન ફોર એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ (CAQM) ના આંકડાઓ મુજબ, દિલ્હીનો સરેરાશ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) ૩૫૧ નોંધાયો છે, જે 'ખૂબ જ ખરાબ' (Very Poor) શ્રેણીમાં આવે છે. આ સ્તર પર સરકાર દ્વારા લાગુ કરાયેલ ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન (GRAP) નો બીજો તબક્કો સક્રિય થઈ ગયો છે. હવા વધુ બગડશે તેમ, વાહનચાલકો માટે વધુ કડક નિયમો લાગુ થશે.
શું છે GRAP અને તેના કડક નિયમો?
ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન (GRAP) એ દિલ્હીમાં વધતા પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે રચાયેલું ચાર-સ્તરીય કટોકટી વ્યવસ્થાપન માળખું છે. જેમ જેમ AQI વધે છે, તેમ તેમ નિયમો વધુ કડક બને છે:
૧. સ્ટેજ ૧: 'ખરાબ' હવા (AQI ૨૦૧ થી ૩૦૦):
 * ૧૦ વર્ષથી વધુ જૂના ડીઝલ વાહનો અને ૧૫ વર્ષથી વધુ જૂના પેટ્રોલ વાહનો ચલાવવા પર પ્રતિબંધ.
 * જો કોઈ વ્યક્તિ આ વાહનો સાથે પકડાય તો ₹૧૦,૦૦૦ સુધીનો દંડ અને વાહન જપ્ત થઈ શકે છે.
૨. સ્ટેજ ૨: 'ખૂબ જ ખરાબ' હવા (AQI ૩૦૧ થી ૪૦૦):
 * ખાનગી વાહનોના ઉપયોગને નિરુત્સાહિત કરવા માટે પાર્કિંગ ફીમાં વધારો.
 * જાહેર પરિવહનના વાહનોની સંખ્યામાં વધારો.
 * ટ્રાફિક સિગ્નલોનું બહેતર સંકલન (સ્ટેજ-૧ ના તમામ નિયંત્રણો ચાલુ રહેશે).
૩. સ્ટેજ ૩: 'ગંભીર' હવા (AQI ૪૦૧ થી ૪૫૦):
 * BS-૩ પેટ્રોલ અને BS-૪ ડીઝલ વાહનો ના સંચાલન પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ. આ નિયમ દિલ્હી, ગુરુગ્રામ, ફરીદાબાદ, નોઇડા અને ગાઝિયાબાદ સહિત સમગ્ર એનસીઆરને લાગુ પડે છે.
 * માત્ર ઇલેક્ટ્રિક, સીએનજી અથવા BS-૬ ડીઝલ વાહનોને જ ચલાવવાની મંજૂરી.
 * જૂના વાહનોની ઓળખ અને જપ્તીની કાર્યવાહી વધુ ઝડપી બનાવવામાં આવે છે.
૪. સ્ટેજ ૪: 'ગંભીર પ્લસ' હવા (AQI ૪૫૦ થી ઉપર):
 * ખાનગી BS-૩ પેટ્રોલ અને BS-૪ ડીઝલ વાહનો પર પ્રતિબંધ ઉપરાંત, મધ્યમ અને ભારે શ્રેણીના ડીઝલ વાહનો (ટ્રક) પર પણ પ્રતિબંધ.
 * માત્ર આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ વહન કરતા ટ્રક અથવા ઇલેક્ટ્રિક, સીએનજી અથવા એલએનજી સંચાલિત વાહનોને જ મંજૂરી.
 * બિન-આવશ્યક ચીજવસ્તુઓનું વહન કરતા ડીઝલ વાહનો સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત.
કયા વાહનોને છૂટ મળશે?
GRAP ના તમામ તબક્કામાં BS-૬ સ્ટાન્ડર્ડ વાળા ખાનગી વાહનો, ઇલેક્ટ્રિક કાર અને સીએનજી (CNG) વાહનો ને ચલાવવાની મંજૂરી ચાલુ રહે છે. આ ઉપરાંત, તમામ વાહન માલિકોએ તેમની પાસે માન્ય પૉલ્યુશન અન્ડર કંટ્રોલ (PUC) પ્રમાણપત્ર છે કે નહીં તે સુનિશ્ચિત કરવું જરૂરી છે, અન્યથા ભારે દંડનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
પ્રદૂષણની આ વાર્ષિક સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે માત્ર સરકારી પગલાં પૂરતા નથી; વાહન માલિકોએ પણ જૂના વાહનોનો ઉપયોગ બંધ કરવો, જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરવો અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનો તરફ વળવું પડશે, તો જ રાજધાની ફરીથી શ્વાસ લેવા યોગ્ય બની શકશે.