નવી દિલ્હી : ડિજિટલ ઇન્ડિયાના વિસ્તરણ સાથે, જ્યાં 86% થી વધુ ઘરો ઇન્ટરનેટથી જોડાયેલા છે, ત્યાં સાયબર સુરક્ષા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની કરોડરજ્જુ બની ગઈ છે. સાયબર ઘટનાઓમાં 2022 થી 2024 સુધીમાં 10.29 લાખથી વધીને 22.68 લાખનો વધારો થયો છે, પરંતુ સરકારે નવીન પહેલો દ્વારા આ ખતરાનો સામનો કરવા માટે મજબૂત માળખું ઊભું કર્યું છે.

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના સ્વપ્ન "એક ડિજિટલ ભારત જ્યાં સાયબર સુરક્ષા આપણી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો અભિન્ન ભાગ બને છે," ને સાકાર કરવા માટે સરકારે અનેક મહત્વપૂર્ણ પગલાં લીધાં છે.
 
આર્થિક નુકસાન સામે મોટી સફળતા
સૌથી મોટી સફળતા નાણાકીય છેતરપિંડીને રોકવામાં મળી છે:
•    ₹5,489 કરોડની બચત: નાગરિક નાણાકીય સાયબર છેતરપિંડી રિપોર્ટિંગ અને મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (CFCFRMS) દ્વારા નાણાકીય સંસ્થાઓ અત્યાર સુધીમાં 17.82 લાખથી વધુ ફરિયાદોમાંથી ₹5,489 કરોડથી વધુની રકમ બચાવવામાં સફળ રહી છે.
•    હેલ્પલાઇન 1930: સાયબર ક્રાઇમ હેલ્પલાઇન 1930 ઓનલાઈન નાણાકીય છેતરપિંડીના ભોગ બનેલા લોકોને તાત્કાલિક રિપોર્ટિંગ અને કપટી વ્યવહારોને સ્થગિત કરવામાં મદદ કરે છે.
•    બ્લોકિંગની કાર્યવાહી: છેતરપિંડી પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલા 942,000 થી વધુ સિમ કાર્ડ અને 263,348 IMEI (ઇક્વિપમેન્ટ ઓળખ) ને બ્લોક કરવામાં આવ્યા છે.
 
ઉભરતા પડકારો અને નવીન કાયદા
સાયબર ક્રિમિનલ્સ હવે AI, ડીપફેક, સ્પૂફિંગ અને ફિશિંગ જેવી અત્યાધુનિક તકનીકોનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે, પરંતુ ભારત આ પડકારોનો સામનો કરવા માટે કાયદાકીય અને તકનીકી પગલાં લઈ રહ્યું છે:
•    ઓનલાઈન ગેમિંગ પ્રતિબંધ: ઓનલાઈન ગેમિંગ પ્રમોશન અને રેગ્યુલેશન બિલ, 2025 પસાર કરવામાં આવ્યું છે, જેણે ઓનલાઈન મની ગેમિંગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, જેનાથી ₹400 કરોડથી વધુની ગુનાહિત આવક રોકાશે.
•    નવા કાયદાનો પાયો: ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ, 2023 અને IT નિયમો, 2021 (ખાસ કરીને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મની જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવા) દ્વારા ડેટા સુરક્ષા અને ગેરકાયદેસર સામગ્રી દૂર કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
•    જોખમ સૂચક: ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગ (DoT) એ શંકાસ્પદ UPI નંબરોને જોખમી શ્રેણીમાં વર્ગીકૃત કરવા માટે નાણાકીય છેતરપિંડી જોખમ સૂચક (FRI) શરૂ કર્યો છે.
 
સુરક્ષા માળખાને મજબૂત બનાવવું
સરકારે સાયબર સુરક્ષા માળખાને મજબૂત કરવા માટે સંસ્થાઓ અને કર્મચારીઓને સજ્જ કર્યા છે:
•    CERT-In: ભારતીય કમ્પ્યુટર ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ ટીમ (CERT-In) સાયબર ધમકીઓનું નિરીક્ષણ કરે છે અને તાત્કાલિક સલાહ જારી કરે છે. માર્ચ 2025 સુધીમાં, CERT-In એ 109 સાયબર સુરક્ષા મોક ડ્રીલ્સનું આયોજન કર્યું છે.
•    I4C: ગૃહ મંત્રાલય હેઠળનું ભારતીય સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) તપાસ અને સંકલિત કાર્યવાહીને સરળ બનાવે છે. I4C એ 3,962 સ્કાયપ આઈડી અને 83,668 વોટ્સએપ એકાઉન્ટ્સ બ્લોક કર્યા છે.
•    તાલીમ: સાયટ્રેન પોર્ટલ પર 105,796 થી વધુ પોલીસ અધિકારીઓ નોંધાયેલા છે, જે ફ્રન્ટલાઈન કર્મચારીઓને સાયબર ક્રાઇમ તપાસ કુશળતાથી સજ્જ કરે છે.
•    બજેટ ફાળવણી: કેન્દ્રીય બજેટ 2025 માં સાયબર સુરક્ષા પ્રોજેક્ટ્સ માટે ₹782 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા હતા.

ડિજિટલ ઇન્ડિયા જેમ જેમ વિસ્તરી રહ્યું છે, તેમ તેમ સરકારની આ સક્રિય પહેલો દેશના સાયબર સ્પેસને સુરક્ષિત અને વિશ્વાસપાત્ર બનાવવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી રહી છે.