નવી દિલ્હી: શું પૃથ્વીની બહાર પણ જીવન અસ્તિત્વ ધરાવે છે? આ સવાલનો જવાબ હવે શનિના બર્ફીલા ચંદ્ર એન્સેલાડસ પર કેન્દ્રિત થયો છે. નાસાના કેસિની મિશનના જૂના ડેટાના નવા વિશ્લેષણથી વૈજ્ઞાનિકોને એન્સેલાડસના મહાસાગરમાં ખૂબ જ જટિલ કાર્બનિક અણુઓ મળી આવ્યા છે. આ શોધો જીવન માટે જરૂરી રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ તરફ નિર્દેશ કરે છે.

છુપાયેલ મહાસાગર અને જટિલ અણુઓ
•    છુપાયેલો મહાસાગર: એન્સેલાડસના જાડા બર્ફીલા પોપડાની નીચે એક વિશાળ છુપાયેલો મહાસાગર અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
•    કેસિની ડેટા: 2005 થી 2015 દરમિયાન, કેસિની પ્રોબે આ સમુદ્રમાંથી સપાટી પર નીકળતા પ્લુમ્સ (વરાળ અને બરફના ફુવારા) માંથી પસાર થઈને ડેટા એકત્ર કર્યો હતો.
•    નવી શોધ: નવી તકનીકોનો ઉપયોગ કરીને આ ડેટાની તપાસ કરવામાં આવતા એરોમેટિક્સ, એલ્ડીહાઇડ્સ, એસ્ટર, ઇથર્સ અને આલ્કેન્સ જેવા જટિલ કાર્બનિક સંયોજનો શોધી કાઢવામાં આવ્યા છે.

પૃથ્વી જેવા હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સના પુરાવા
જર્મનીની સ્ટુટગાર્ટ યુનિવર્સિટીના એસ્ટ્રોબાયોલોજિસ્ટ નોઝૈર ખ્વાજાના જણાવ્યા મુજબ, આ અણુઓની હાજરી સૂચવે છે કે પૃથ્વી જેવી હાઇડ્રોથર્મલ સિસ્ટમ્સ એન્સેલાડસની અંદર ઊંડાણથી સક્રિય હોઈ શકે છે.
•    જીવન માટે આશા: પૃથ્વી પર, આ હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ (ગરમ પાણીના છિદ્રો) સૂર્યપ્રકાશની ગેરહાજરીમાં પણ જીવન માટે જરૂરી રસાયણો છોડે છે. આ જ કારણ છે કે વૈજ્ઞાનિકો એન્સેલાડસને જીવન શોધવા માટે સૌથી આશાસ્પદ સ્થાનોમાંથી એક માને છે.

જીવન માટેના પાંચ મુખ્ય તત્વોની હાજરી
જીવન માટે જરૂરી છ મુખ્ય તત્વો (CHNOPS: કાર્બન, હાઇડ્રોજન, નાઇટ્રોજન, ઓક્સિજન, ફોસ્ફરસ અને સલ્ફર) માંથી પાંચની પુષ્ટિ હવે એન્સેલાડસ પર થઈ ગઈ છે.
•    પુષ્ટિ થયેલ તત્વો: કેસિની મિશને અગાઉ હાઇડ્રોજન, ફોસ્ફેટ અને ક્ષાર શોધી કાઢ્યા હતા, અને હવે કાર્બન ધરાવતા જટિલ કાર્બનિક અણુઓ મળી આવતાં, કાર્બન, હાઇડ્રોજન, નાઇટ્રોજન, ઓક્સિજન અને ફોસ્ફરસની હાજરી સાબિત થઈ છે.
•    નિષ્કર્ષ: સંશોધકો માને છે કે અત્યાર સુધીના તમામ પરમાણુઓ અજૈવિક (બિન-જૈવિક) પ્રક્રિયાઓ દ્વારા રચાયા હોવા છતાં, તે જૈવિક પ્રણાલીઓ માટે જરૂરી પૂર્વગામી સંયોજનો પણ હોઈ શકે છે.

નોઝૈર ખ્વાજાએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, "જો એન્સેલાડસ જેવા અનુકૂળ વાતાવરણમાં પણ જીવન ન મળે, તો તે પણ એક મોટો પ્રશ્ન હશે કે ત્યાં જીવન કેમ વિકસિત થયું નહીં." આ અભ્યાસ નેચર એસ્ટ્રોનોમીમાં પ્રકાશિત થયો હતો.