નવી દિલ્હી, 4 સપ્ટેમ્બર 2025: ભારતે જાહેર આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. રજિસ્ટ્રાર જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા જારી કરાયેલા 2023ના સેમ્પલ રજીસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ (SRS) રિપોર્ટ મુજબ, દેશનો શિશુ મૃત્યુ દર (IMR) ઘટીને રેકોર્ડ નીચલા સ્તરે 25 પર પહોંચી ગયો છે. આ આંકડો 1971ના 129ના આંકડા કરતાં 80 ટકાનો માતબર ઘટાડો દર્શાવે છે. આ માત્ર આંકડા નથી, પરંતુ લાખો બાળકોના બચાવેલા જીવનની ગાથા છે.
 
જીવન રક્ષક સૂચકાંક: IMR ની જીત
IMR, જે પ્રતિ 1,000 જીવંત જન્મોએ એક વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોના મૃત્યુની સંખ્યા દર્શાવે છે, તે આરોગ્ય સુલભતાનું એક મુખ્ય માપદંડ છે. આ રિપોર્ટ ભારતના આરોગ્ય સંભાળ માળખામાં થયેલી પ્રચંડ પ્રગતિની સાબિતી આપે છે.

• 1971 માં, IMR 129 હતો.

• 2013 માં, તે ઘટીને 40 થયો.

• 2023 માં, તે ફરી ઘટીને 25 ના ઐતિહાસિક નીચલા સ્તરે પહોંચ્યો છે.

આ ઘટાડો માત્ર શહેરો પૂરતો સીમિત નથી. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં IMR 44 થી ઘટીને 28 થયો છે, જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં તે 27 થી ઘટીને 18 થયો છે.
 
રાજ્યોની સ્થિતિ: ક્યાં પ્રગતિ અને ક્યાં પડકાર?
રિપોર્ટમાં રાજ્યોના અલગ-અલગ પ્રદર્શનને પણ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું છે:

• સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન: મણિપુરે સૌથી ઓછો 3 નો IMR નોંધાવ્યો, ત્યારબાદ કેરળ 5 ના સિંગલ ડિજિટ IMR સાથે બીજા ક્રમે છે.

• સૌથી વધુ IMR: મધ્યપ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં IMR 37 ના ઊંચા સ્તરે છે, જે પડકારજનક સ્થિતિ દર્શાવે છે.
 
વસતીનો બદલાતો ચહેરો: જન્મ અને મૃત્યુ દર

IMR ઉપરાંત, રિપોર્ટમાં અન્ય વસ્તી વિષયક સૂચકાંકોમાં પણ સુધારો દર્શાવવામાં આવ્યો છે.

• જન્મ દર (Birth Rate): છેલ્લા પાંચ દાયકામાં જન્મ દરમાં પણ ભારે ઘટાડો થયો છે. તે 1971ના 36.9 થી ઘટીને 2023માં 18.4 થઈ ગયો છે. સૌથી વધુ જન્મ દર બિહાર (25.8) માં છે, જ્યારે સૌથી ઓછો આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ (10.1) માં છે.

• મૃત્યુ દર (Death Rate): મૃત્યુ દરમાં પણ ધીમે ધીમે ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, જે 2023માં 6.4 થયો છે. સૌથી ઓછો મૃત્યુ દર ચંડીગઢ (4.0) માં અને સૌથી વધુ છત્તીસગઢ (8.3) માં નોંધાયો છે.

આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ભારત માત્ર આર્થિક રીતે જ નહીં, પરંતુ સામાજિક અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે પણ સતત પ્રગતિ કરી રહ્યું છે. માતૃત્વ અને બાળ આરોગ્ય સુધારવા માટેના પ્રયાસોનું આ એક મોટું પરિણામ છે, જે ભારતના ઉજ્જવળ ભવિષ્યની ખાતરી આપે છે.