૪ ઓકટોબરથી ચેક કિલયરીંગ થશે ફટાફટ
હાલ બે દિવસે ચેક કલીયર થાય છે તેના બદલે થોડા કલાકો જ લાગશે : બેંક ગ્રાહકોને ફાયદોઃ પ્રક્રિયા ઝડપી અને સુરક્ષિત બનશે
નવી દિલ્હી તા.૧૪: રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (આરબીઆઇ) બેંકોમાં ચેક જમા કરાવવા માટેના નિયમોમાં ફેરફાર કરવા જઈ રહી છે. ૪ ઓક્ટોબરથી એક નવી સિસ્ટમ શરૂ થશે. આનાથી ચેક જમા કરાવ્યાના થોડા કલાકોમાં જ ક્લિયર થઈ જશે. એટલે કે પૈસા તમારા ખાતામાં ઝડપથી આવી જશે. ચેક ટ્રંકેશન સિસ્ટમ (સીટીએસ) માં આ ફેરફાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. આનાથી ચેક ક્લિયરિંગની પ્રક્રિયા ઝડપી અને સુરક્ષિત બનશે. આરબીઆઇ કહે છે કે આ પગલું ગ્રાહકોને વધુ સારો અનુભવ આપશે. ઉપરાંત, બેંકો માટે જોખમ પણ ઓછું થશે.
આરબીઆઇ એ ચેક ક્લિયરિંગની પ્રક્રિયાને વધુ ઝડપી બનાવવાનો નિર્ણય લીધો છે. હાલમાં, ચેક ક્લિયર થવામાં એક દિવસ લાગે છે. પરંતુ, નવી સિસ્ટમમાં, આ કામ થોડા કલાકોમાં થશે. ચેકને સ્કેન કરીને તરત જ ક્લિયર કરવામાં આવશે. આ બધું ફક્ત બેંકના કાર્યકાળ દરમિયાન જ થશે.
હાલમાં, સીટીએસમાં ચેક ક્લિયર થવામાં બે દિવસ જેટલો સમય લાગે છે. સીટીએસએક એવી સિસ્ટમ છે જેમાં ચેકને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ખસેડવાની જરૂર નથી. ચેકની છબી અને માહિતી બેંકને ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે મોકલવામાં આવે છે. આ ચેક ક્લિયરિંગની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે અને સુરક્ષામાં પણ વધારો કરે છે.
ચેક ક્લિયરિંગ પ્રક્રિયાને સુધારવા માટે આરબીઆઇ સીટીએસમાં ફેરફાર કરી રહી છે. હાલમાં સીટીએસબેચમાં કામ કરે છે. એટલે કે, ચેક એકસાથે પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. પરંતુ, હવે તે ઁઓન-રિયલાઇઝેશન-સેટલમેન્ટના આધારે હશે. આનો અર્થ એ થયો કે ચેક ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે મોકલતાની સાથે જ તે તરત જ ક્લિયર થઈ જશે.
આરબીઆઇએ સીટીએસમાં આ ફેરફારને બે તબક્કામાં લાગુ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. પ્રથમ તબક્કો ૪ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૫ થી શરૂ થશે. તે જ સમયે, બીજો તબક્કો ૩ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ લાગુ કરવામાં આવશે.
કેન્દ્રીય બેંકે આ સંદર્ભમાં એક પરિપત્ર જારી કર્યો છે. આરબીઆઇ કહે છે, સીટીએસને બે તબક્કામાં સતત ક્લિયરિંગ અને પ્રાપ્તિ પર સમાધાનમાં રૂપાંતરિત કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. પ્રથમ તબક્કો ૪ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૫ ના રોજ અને બીજો તબક્કો ૩ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ લાગુ કરવામાં આવશે.
હવે જાણીએ કે નવી સિસ્ટમ કેવી રીતે કામ કરશે. સવારે ૧૦:૦૦ થી સાંજે ૪:૦૦ વાગ્યા સુધી ફક્ત એક જ સત્ર હશે. આ સમય દરમિયાન, બેંકોની શાખાઓમાં જમા કરાયેલા ચેકને સ્કેન કરીને તાત્કાલિક પ્રક્રિયા માટે મોકલવામાં આવશે.
આરબીઆઇના જણાવ્યા મુજબ, પ્રસ્તુત દરેક ચેક માટે, ડ્રોઅર બેંક કાં તો સકારાત્મક પુષ્ટિ (ચુકવણી કરવાના ચેક માટે) અથવા નકારાત્મક પુષ્ટિ (ચુકવણી ન કરવાના ચેક માટે) આપશે. આનો અર્થ એ છે કે જે બેંકમાં ચેક જમા કરવામાં આવ્યો છે તેણે જણાવવું પડશે કે ચેક ચૂકવવામાં આવશે કે નહીં.
પ્રથમ તબક્કામાં (૪ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૫ થી ૨ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ સુધી) બેંકોએ સાંજે ૭:૦૦ વાગ્યા સુધીમાં જણાવવું પડશે કે તેઓ ચેક ચૂકવશે કે નહીં. જો બેંકો આમ નહીં કરે, તો એવું માનવામાં આવશે કે ચેક સ્વીકારવામાં આવ્યો છે અને ક્લિયરિંગ માટે મોકલવામાં આવશે.
બીજા તબક્કામાં (૩ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ થી), ચેક માટેની સમય મર્યાદા બદલીને ટી + ૩ કલાક કરવામાં આવશે. આનો અર્થ એ થયો કે બેંકોએ ચેક મળ્યાના ત્રણ કલાકની અંદર જાણ કરવી પડશે કે તેઓ ચેક ચૂકવશે કે નહીં.
આરબીઆઇ એ ઉદાહરણ આપીને સમજાવ્યું છે. ધારો કે કોઈ બેંકને સવારે ૧૦:૦૦ થી ૧૧:૦૦ વાગ્યાની વચ્ચે ચેક મળે છે. તો, તે બેંકે બપોરે ૨:૦૦ વાગ્યા (સવારે ૧૧:૦૦ વાગ્યાથી ૩ કલાક) સુધીમાં જણાવવું પડશે કે તે ચેક ચૂકવશે કે નહીં. જો બેંક આમ નહીં કરે તો એવું માની લેવામાં આવશે કે ચેક સ્વીકારવામાં આવ્યો છે અને તેને ક્લિયરિંગ માટે મોકલવામાં આવશે.
આરબીઆઇએ કહ્યું કે ક્લિયરિંગ પૂર્ણ થયા પછી, ક્લિયરિંગ કોર્પોરેશન ચેક જમા કરાવતી બેંકને જાણ કરશે કે ચેક ચૂકવવામાં આવ્યો છે કે નહીં.
ચેક જમા કરાવતી બેંક આ માહિતી પર પ્રક્રિયા કરશે અને ગ્રાહકોને તાત્કાલિક ચુકવણી કરશે. પરંતુ, આ ચુકવણી સફળ ક્લિયરિંગના એક કલાકની અંદર જ કરવામાં આવશે. તે સામાન્ય સુરક્ષા નિયમો પર આધાર રાખશે. આરબીઆઇએ બેંકોને તેમના ગ્રાહકોને ચેક ક્લિયરિંગ પ્રક્રિયામાં થયેલા ફેરફારો વિશે સંપૂર્ણ માહિતી આપવા પણ કહ્યું છે. કેન્દ્રીય બેંકે બેંકોને નિર્ધારિત તારીખો પર સીટીએસમાં થતા ફેરફારો માટે તૈયાર રહેવાનો પણ નિર્દેશ આપ્યો છે.(૩૮.૩)
(9:53 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
