અમદાવાદઃ ભારતના ફોરેન્‍સિક વિભાગના એક મહિલા નિષ્‍ણાતના જણાવ્‍યા અનુસાર, ડિજિટલ દુનિયામાં કંઈ પણ કાયમ માટે ડિલીટ થતું નથી. તેમના કહેવા મુજબ, તમે તમારા ફોનમાંથી કોઈ પણ ફોટો કે વિડિયો ડિલીટ કરો અથવા ઓનલાઈન કયાંક અપલોડ કરીને હટાવી દો, તેને ફરીથી પાછો મેળવી શકાય છે. આ નિયમ એન્‍ડ્રોઇડ અને આઇફોન બંને યુઝર્સને લાગુ પડે છે.

જ્‍યારે આપણે કોઈ ફાઇલ (ફોટો, વિડિયો, ડોકયુમેન્‍ટ) ડિલીટ કરીએ છીએ, ત્‍યારે તે ખરેખર ડિલીટ નથી થતી. સિસ્‍ટમ ફક્‍ત તે ફાઇલની એડ્રેસ અથવા પાથને ભૂંસી નાખે છે, જેથી ઓપરેટિંગ સિસ્‍ટમ તેને ઓળખી શકતી નથી. પરંતુ, તે ફાઇલનો મૂળ ડેટા જ્‍યાં સુધી નવી ફાઇલ તેના પર રાઈટ (ઓવર રાઈટ) ન થાય, ત્‍યાં સુધી સ્‍ટોરેજ ડિવાઈસ (જેમ કે હાર્ડ ડ્રાઈવ, મેમરી કાર્ડ, ફોન સ્‍ટોરેજ) પર અસ્‍તિત્‍વમાં રહે છે.

ફોરેન્‍સિક નિષ્‍ણાતો ખાસ પ્રકારના સોફ્‌ટવેર અને હાર્ડવેર ટૂલ્‍સનો ઉપયોગ કરીને આ છુપાયેલા ડેટાને પાછા મેળવી શકે છે. આ પ્રક્રિયામાં ડિજિટલ સ્‍ટોરેજ ડિવાઈસનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્‍લેષણ કરવામાં આવે છે. આ સાધનો ડિલીટ થયેલી ફાઈલોના રેસિડ્‍યુઅલ ડેટાને શોધીને તેને ફરીથી જોડી દે છે.

જો કોઈ ફોટો કે વિડિયો ઓનલાઈન પ્‍લેટફોર્મ (જેમ કે સોશિયલ મીડિયા, ક્‍લાઉડ સ્‍ટોરેજ) પર અપલોડ કરવામાં આવે, તો તે પ્‍લેટફોર્મના સર્વર પર સંગ્રહિત થાય છે. ભલે તમે તમારા એકાઉન્‍ટમાંથી તેને ડિલીટ કરી દો, પણ પ્‍લેટફોર્મના સર્વર પર તેની કોપી રહી શકે છે. કાયદાકીય તપાસના કિસ્‍સાઓમાં, ફોરેન્‍સિક ટીમો આ કંપનીઓ પાસેથી સર્વર ડેટાની માંગણી કરીને ડિલીટ થયેલી માહિતી મેળવી શકે છે. ડો. શીતલ યાદવના ડિજિટલ મીડિયા પોસ્‍ટમાં આ વિગતો જાહેર થઈ છે.

આ માહિતીનો મુખ્‍ય હેતુ એ સમજાવવાનો છે કે ડિજિટલ દુનિયામાં આપણી ગોપનીયતા કેટલી નાજુક છે. ફોરેન્‍સિક નિષ્‍ણાતોની આ ટિપ્‍પણી ગુનેગારોને પકડવામાં અને ડિજિટલ પુરાવા શોધવામાં અત્‍યંત મદદરૂપ થાય છે, પરંતુ સાથે જ તે સામાન્‍ય લોકોને પણ ડિજિટલ ડેટાના સુરક્ષા અને તેના કાયમી સ્‍વભાવ વિશે જાગળત કરે છે. આથી, કોઈ પણ સંવેદનશીલ માહિતીને ઓનલાઇન મૂકતા પહેલા અથવા ફોનમાં સંગ્રહિત કરતા પહેલા વિચારવું જરૂરી છે.(૩૮.૧૨)