નવી દિલ્હી : શું તમે ક્યારેય રેલવે ટ્રેક પર દોડતી ટ્રેનો જોઈને વિચાર્યું છે કે, કેટલીક ટ્રેનોમાં આગળ અને પાછળ બંને બાજુ એન્જિન કેમ જોડાયેલા હોય છે? આ દ્રશ્ય સામાન્ય રીતે લોકોને આશ્ચર્યચકિત કરે છે. મનમાં પ્રશ્ન થાય કે શું આનાથી ટ્રેનની ગતિ વધે છે કે પછી તેની પાછળ કોઈ અન્ય ટેકનિકલ કારણ છુપાયેલું છે? ચાલો, આજે આપણે ભારતીય રેલવેની આ 'ડબલ એન્જિન' એટલે કે પુશ-પુલ ટેકનોલોજીનું રસપ્રદ રહસ્ય જાણીએ, જે ટ્રેનોને વધુ કાર્યક્ષમ અને સુરક્ષિત બનાવે છે!
ડબલ એન્જિનનો ખેલ: શા માટે હોય છે બે એન્જિન?
ભારતીય રેલવેમાં ડબલ એન્જિનવાળી ટ્રેનો ચલાવવાની પરંપરા નવી નથી, પરંતુ હવે આ ટેકનોલોજી વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે. દેશભરમાં દરરોજ 13 હજારથી વધુ પેસેન્જર ટ્રેનો અને 10 હજારથી વધુ માલગાડીઓ 70 હજાર કિલોમીટરથી વધુના રેલ નેટવર્ક પર દોડે છે. આમાંથી ઘણી ટ્રેનોમાં તમે આ પુશ-પુલ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ જોઈ શકો છો.
સામાન્ય રેલ એન્જિનની શક્તિ લગભગ 4000 થી 6000 હોર્સપાવર હોય છે. પરંતુ જ્યારે ટ્રેનનું વજન ખૂબ જ વધારે હોય, ત્યારે એક એન્જિન તેને ખેંચી શકતું નથી. આવા સંજોગોમાં, બીજું એન્જિન પાછળ ઉમેરવામાં આવે છે જેથી ટ્રેનને વધારાની શક્તિ મળી શકે અને મુસાફરીમાં કોઈ અવરોધ ન આવે.
મુખ્ય કારણો:
 * વધારાની શક્તિ: કોલસો, સિમેન્ટ અથવા લોખંડથી ભરેલી લાંબી માલગાડીઓનું વજન અતિશય હોય છે, જેને ખેંચવા માટે એક એન્જિન અપૂરતું પડે છે. બે એન્જિન મળીને ટ્રેનને સરળતાથી આગળ ધપાવે છે, જેથી સમયસર માલસામાનનું પરિવહન થઈ શકે.
 * ચઢાણવાળા વિસ્તારો: ડબલ એન્જિનનો ઉપયોગ ખાસ કરીને એવા સ્થળોએ થાય છે જ્યાં રેલવે ટ્રેક ચઢાણવાળા (ઘાટ વિભાગ) હોય છે, જેમ કે મહારાષ્ટ્રનો ઘાટ વિભાગ અથવા હિમાલયના પર્વતીય વિસ્તારો. મુંબઈના ઘાટકોપર અને કસારા જેવા સ્ટેશનો પર આવી ટ્રેનો સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે, જ્યાં ભૂપ્રદેશને કારણે વધારાના પુશિંગ પાવરની જરૂર પડે છે.
 * સ્થિરતા અને વીજ પુરવઠો: માત્ર માલગાડીઓમાં જ નહીં, પરંતુ રાજધાની અને પૂર્વા એક્સપ્રેસ જેવી પ્રીમિયમ પેસેન્જર ટ્રેનોમાં પણ ડબલ એન્જિન લગાવવામાં આવે છે. તેનો હેતુ માત્ર ગતિ જાળવવાનો નથી, પરંતુ ટ્રેનની સ્થિરતા વધારવાનો અને ખાસ કરીને લાંબા રૂટ પર વીજ પુરવઠામાં મદદ કરવાનો પણ છે, જેથી મુસાફરોને આરામદાયક અને અવિરત સેવા મળી રહે.
ડબલ એન્જિન એ ભારતીય રેલવેની એક સરસ વ્યૂહરચના છે, જેથી ભારે ટ્રેનો સરળતાથી અને સુરક્ષિત રીતે ચાલી શકે, અને મુસાફરો કે માલસામાન સમયસર પહોંચે. આ ટેકનોલોજી ભારતીય રેલવેની કાર્યક્ષમતા અને સલામતીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.