નવી દિલ્હી : સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં જ જણાવ્યું હતું કે કરારમાં એવી કલમ કે મધ્યસ્થી "માગી શકાય છે" તે પક્ષકારો વચ્ચેના વિવાદોના ઉકેલ માટે બંધનકર્તા મધ્યસ્થી કરાર બનાવશે નહીં.

પક્ષકારોને મધ્યસ્થી માટે મોકલવાના હાઇકોર્ટના ઇનકારને સમર્થન આપતા, સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે કલમની શબ્દસમૂહશાસ્ત્ર એ સૂચવતું નથી કે પક્ષકારો મધ્યસ્થી માટે જવા માટે બંધાયેલા છે.

કલમ ૧૩ પક્ષકારોને વિવાદોના સમાધાન માટે મધ્યસ્થીનો આશરો લેવાની ફરજ પાડતું નથી. "માગણી શકાય છે" શબ્દોનો ઉપયોગ સૂચવે છે કે પક્ષકારો વચ્ચે એવો કોઈ કરાર નથી કે તેઓ, અથવા તેમાંથી કોઈપણ, મધ્યસ્થી દ્વારા વિવાદોનું સમાધાન શોધે. તે ફક્ત એક સક્ષમ કલમ છે, જેના હેઠળ, જો પક્ષો સંમત થાય, તો તેઓ મધ્યસ્થી દ્વારા તેમના વિવાદોનું નિરાકરણ કરી શકે છે. અમારા મતે, કલમ ૧૩ ના શબ્દો બંધનકર્તા કરાર સૂચવતા નથી કે કોઈપણ પક્ષ પોતાની જાતે મધ્યસ્થી દ્વારા પરસ્પર વિવાદોનું નિરાકરણ માંગી શકે છે.

મહાનદી કોલફિલ્ડ્સ લિમિટેડ વિરુદ્ધ IVRCL AMR જોઈન્ટ વેન્ચર (2022), જગદીશ ચંદર વિરુદ્ધ રમેશ ચંદર (2007) 5 SCC719 વગેરેમાં નિર્ણયો પર નિર્ભરતા મૂકવામાં આવી હતી.

જગદીશ ચંદર કેસમાં, કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે "જ્યાં ભવિષ્યમાં પક્ષકારો મધ્યસ્થી માટે સંમત થવાની શક્યતા હોય, ત્યાં વિવાદોને મધ્યસ્થી માટે મોકલવાની જવાબદારીની વિરુદ્ધ, કોઈ માન્ય અને બંધનકર્તા મધ્યસ્થી કરાર નથી."

મહાનદી કોલફિલ્ડ્સમાં, એવું માનવામાં આવ્યું હતું કે જો કોઈ કલમમાં "મધ્યસ્થી" અથવા "મધ્યસ્થી" શબ્દનો ઉપયોગ મધ્યસ્થી કરાર બનશે નહીં, જો તેને મધ્યસ્થી સંદર્ભ માટે પક્ષકારોની વધુ અથવા નવી સંમતિની જરૂર હોય અથવા તેનો વિચાર કરવામાં આવે.

કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે જ્યારે રેફરલ કોર્ટ મધ્યસ્થી કરારના અસ્તિત્વનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે કરારની કલમનું સ્પષ્ટ વાંચન કરે છે, ત્યારે તે વિગતવાર તપાસ અથવા મિનિ-ટ્રાયલ હાથ ધરવા જેવું નથી, અને તેથી તે મધ્યસ્થી અને સમાધાન અધિનિયમ, 1996 ની કલમ 11(6-A) હેઠળ નિર્ધારિત મર્યાદિત અવકાશનું ઉલ્લંઘન કરતું નથી.

કોર્ટે એવું પણ ઠરાવ્યું હતું કે કાયદાની કલમ 7 માં વિચારવામાં આવેલ મધ્યસ્થી કરાર અસ્તિત્વમાં છે કે નહીં તે સંતોષવાના મર્યાદિત હેતુ માટે, રેફરલ કોર્ટ તેના અસ્તિત્વના પુરાવામાં પક્ષકારો દ્વારા આધાર રાખેલા દસ્તાવેજોની તપાસ કરી શકે છે. ન્યાયાધીશ પીએસ નરસિંહા અને મનોજ મિશ્રાની બેન્ચે કેસની સુનાવણી કરી જ્યાં બંને પક્ષો વચ્ચેના કરારમાં કલમ 13 ના અલગ અર્થઘટનને કારણે વિવાદ ઉભો થયો. કલમ ૧૩ મુજબ, મધ્યસ્થતા વિવાદ સમાધાન માટે ફરજિયાત પદ્ધતિને બદલે માન્ય (અથવા વૈકલ્પિક) પદ્ધતિ તરીકે જોગવાઈ કરે છે, કારણ કે તે કહે છે કે પક્ષકારો મધ્યસ્થતાનો વિકલ્પ પસંદ કરી શકે છે.

અપીલકર્તા હાઇકોર્ટ દ્વારા મધ્યસ્થીની નિમણૂક માટે કાયદાની કલમ ૧૧ હેઠળ તેની રેફરલ અરજીને ફગાવી દેવાથી નારાજ થયા હતા, જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે કલમ ૧૩ "મે" (વૈકલ્પિક મધ્યસ્થતા સૂચવે છે) શબ્દના ઉપયોગને કારણે માન્ય મધ્યસ્થતા કરાર નથી.

અપીલકર્તાએ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ હાઇકોર્ટના નિર્ણયને પડકાર્યો હતો, દલીલ કરી હતી કે કાયદાની કલમ ૧૧(૬-એ) મધ્યસ્થતા કરારના અસ્તિત્વને નક્કી કરવામાં તેમની તપાસને મર્યાદિત કરવાને બદલે રેફરલ કોર્ટને જટિલ તપાસ કરવાથી અટકાવે છે.

તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે હાઇકોર્ટે પ્રશ્નનો નિર્ણય લેવાને બદલે મધ્યસ્થતા ટ્રિબ્યુનલને વિવાદનો સંદર્ભ ન આપીને ભૂલ કરી છે, જેના કારણે કાયદાની કલમ ૧૧(૬-એ) હેઠળ નિર્ધારિત મર્યાદિત અવકાશનું ઉલ્લંઘન થયું છે.

હાઈકોર્ટના નિર્ણયને સમર્થન આપતા, જસ્ટિસ મિશ્રા દ્વારા લખાયેલા ચુકાદામાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે હાઈકોર્ટે મધ્યસ્થી અને સમાધાન અધિનિયમ, 1996 ની કલમ 11(6-A) દ્વારા નિર્ધારિત મર્યાદાઓ ઓળંગી નથી, કારણ કે તેણે તેની તપાસ મધ્યસ્થી કરારના અસ્તિત્વ સુધી મર્યાદિત કરી હતી. કોર્ટે હાઈકોર્ટના તર્કને સમર્થન આપ્યું, અને કહ્યું કે જ્યારે તેનો નિર્ણય વ્યર્થ દાવાઓને દૂર કરવાનો હેતુ પૂરો કરે છે, ત્યારે પ્રશ્નમાં રહેલી કલમ ફક્ત વૈકલ્પિક મધ્યસ્થી માટે પ્રદાન કરવામાં આવી હતી, અને તેથી તે બંધનકર્તા મધ્યસ્થી કરાર સમાન નથી.

કોર્ટે કહ્યું, "હાલના કેસમાં, અપીલકર્તા કરારમાં ફક્ત એક કલમ પર આધાર રાખી રહ્યા છે, જે અપીલકર્તાના મતે, મધ્યસ્થી કરાર બનાવે છે, જ્યારે પ્રતિવાદીના મતે, કલમ, વિવાદિત ન હોવા છતાં, મધ્યસ્થી કરાર બનાવતી નથી. આવા સંજોગોમાં, કલમ ૧૧ હેઠળ સત્તાનો ઉપયોગ કરતી વખતે કોર્ટે તેના અસ્તિત્વ અંગે મીની-ટ્રાયલ અથવા તપાસ કરવાની રહેશે નહીં, તેના બદલે કલમનું સાદું વાંચન સૂચવે છે કે તે ૧૯૯૬ના કાયદાની કલમ ૭ દ્વારા જરૂરી તેના આવશ્યક ઘટકોને સંતોષતી, પ્રથમ દૃષ્ટિએ મધ્યસ્થી કરાર છે કે નહીં. અમારા મતે, આવી મર્યાદિત કવાયત ૧૯૯૬ના કાયદાની કલમ ૧૧ ની પેટા-કલમ (૬-એ) દ્વારા નિર્ધારિત મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન કરશે નહીં, જેમ કે ૨૦૧૫ના સુધારા દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું કારણ કે આવી કલમ કોર્ટને તેની સત્તાઓનો ઉપયોગ કરવા સક્ષમ બનાવવા માટે પૂરતી નથી.

કોર્ટે કહ્યું, "ઉપરોક્ત ચર્ચાને ધ્યાનમાં રાખીને, અપીલકર્તાનો દાવો કે રેફરલ કોર્ટે આ બાબત સીધી જ રિફર કરવી જોઈતી હતી અને મધ્યસ્થી કરાર અસ્તિત્વમાં છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે તેને મધ્યસ્થી ટ્રિબ્યુનલ પર છોડી દેવી જોઈતી હતી, તે સ્વીકારી શકાતું નથી.

Re: Interplay Between Arbitration Agreements under Arbitration, 1996 & Stamp Act, 1899, 2023 LiveLaw (SC) 1049 માં ટાંકીને, કોર્ટે 1996 ના કાયદાની કલમ 11 હેઠળ રેફરલ કોર્ટની સત્તાના અવકાશના કાનૂની સિદ્ધાંતોને નીચે મુજબ રજૂ કર્યા:

(1) કલમ 11 મધ્યસ્થી કરારના અસ્તિત્વ અંગે તપાસ કરવા માટે કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રને મર્યાદિત કરે છે.

(2) "પરીક્ષા" શબ્દનો ઉપયોગ વ્યક્ત કરે છે કે સત્તાનો અવકાશ પ્રથમદર્શી નિર્ધારણ સુધી મર્યાદિત છે.

(3) મધ્યસ્થી કરારના અસ્તિત્વને નક્કી કરવા માટે રેફરલ કોર્ટોએ ફક્ત એક જ પાસું ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે - શું અંતર્ગત કરારમાં મધ્યસ્થી કરાર છે જે મધ્યસ્થી કરાર હેઠળના વિવાદોને સંચાલિત કરવા માટે પૂરતો છે." મધ્યસ્થી કરારના અસ્તિત્વને સાબિત કરવાનો બોજ સામાન્ય રીતે આવા કરાર પર આધાર રાખવા માંગતા પક્ષ પર રહે છે. મધ્યસ્થી કરારના અસ્તિત્વના ફક્ત પ્રથમદર્શી પુરાવા રેફરલ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવા જોઈએ. મધ્યસ્થી કરારના અસ્તિત્વ અથવા માન્યતા અંગેના પુરાવા રજૂ કરવા માટે પક્ષકારોને મંજૂરી આપીને મીની-ટ્રાયલ ચલાવવા માટે રેફરલ કોર્ટ યોગ્ય મંચ નથી. મધ્યસ્થીકર્તાએ પુરાવાના આધારે મધ્યસ્થી કરારનું અસ્તિત્વ અને માન્યતા નક્કી કરવી જોઈએ. ટ્રિબ્યુનલ પર છોડી દેવું જોઈએ.

(6) કલમ 16 માં જોગવાઈ છે કે મધ્યસ્થી ટ્રિબ્યુનલ તેના અધિકારક્ષેત્ર પર "નિયમ" કરી શકે છે, જેમાં મધ્યસ્થી કરારના અસ્તિત્વ અને માન્યતાનો સમાવેશ થાય છે. "એવોર્ડ" એ પક્ષકારો પાસેથી પુરાવા સ્વીકાર્યા પછી વિવાદોના નિર્ણયનો ઉલ્લેખ કરે છે. તેથી, જ્યારે રેફરલ કોર્ટ પ્રથમદર્શી અભિપ્રાય આપે છે, ત્યારે ન તો મધ્યસ્થી ટ્રિબ્યુનલ, ન તો મધ્યસ્થી એવોર્ડ લાગુ કરતી કોર્ટ આવા પ્રથમદર્શી દૃષ્ટિકોણથી બંધાયેલી નથી. જો મધ્યસ્થી કરારના અસ્તિત્વ અંગે પ્રથમદર્શી દૃષ્ટિકોણ રેફરલ કોર્ટ દ્વારા લેવામાં આવે છે, તો પણ તે મધ્યસ્થી ટ્રિબ્યુનલને મુદ્દાની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરવાની મંજૂરી આપે છે”.

તે મુજબ, અપીલ ફગાવી દેવામાં આવી હતી.