નવી દિલ્હી 9 જુલાઈ 2025: શાંતિપૂર્ણ ઓડિશાની ધરતી 2022ના અંત અને 2023ની શરૂઆતમાં એક રહસ્યમય દુર્ઘટનાનું સાક્ષી બની. ત્રણ રશિયન નાગરિકો, જેમાં એક અગ્રણી સાંસદ અને વ્લાદિમીર પુતિનના જાણીતા ટીકાકારનો સમાવેશ થતો હતો, તેમના અકાળે અવસાન પામ્યા. ભારતીય સત્તાવાળાઓએ તપાસ કરી, પરંતુ કોઈ ચોક્કસ નિષ્કર્ષ બહાર આવ્યો નહીં, જેનાથી ઘટનાઓ પર એક પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન રહી ગયું. આ ઘટનાએ પુતિનની કથિત રીતે વિરોધને દબાવવાની રીતો વિશેની વૈશ્વિક અટકળોને ફરીથી વેગ આપ્યો, ભલે તે વિદેશી ધરતી પર હોય.
 
ઓડિશામાં રહસ્યમય મોત: એક કાળી દુનિયાની ઝલક
ડિસેમ્બર 2022માં, રશિયન સાંસદ પાવેલ એન્ટોવ ઓડિશાના રાયગડામાં તેમનો 65મો જન્મદિવસ ઉજવી રહ્યા હતા, ત્યારે તેઓ એક હોટલના ત્રીજા માળેથી પડી જતાં મૃત હાલતમાં મળી આવ્યા. તેના માત્ર બે દિવસ પછી, તેમના મિત્ર વ્લાદિમીર બિડેનોવ પણ એક હોટલના રૂમમાં મૃત હાલતમાં મળ્યા. 15 દિવસની અંદર, ત્રીજા રશિયન, એન્જિનિયર મિલિયાલોવ સર્ગેઈ (51) નું પણ રહસ્યમય સંજોગોમાં અવસાન થયું. આ ત્રણેય ઓડિશામાં પ્રવાસી હતા. એક કરોડપતિ ધારાસભ્ય અને તેમના સહયોગીઓના આ મૃત્યુએ રશિયન શક્તિશાળી નેતા સાથે જોડાયેલી એક પરિચિત પેટર્ન વિશે ગુપ્ત રીતે વાતો શરૂ કરી.
 
KGB નો વૈશ્વિક વ્યાપ અને પુતિનનો ઉદય
ભૂતપૂર્વ સોવિયેત ગુપ્તચર એજન્સી, KGB, ભલે 1991 માં સત્તાવાર રીતે ભંગ કરવામાં આવી હોય, પરંતુ તેણે એક વિશાળ વારસો અને ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં ફેલાયેલું નેટવર્ક પાછળ છોડ્યું છે. વ્લાદિમીર પુતિન પોતે 1975 માં KGB એજન્ટ તરીકે તેમની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી, આખરે રાજકારણમાં પ્રવેશતા પહેલા અને 2000 માં રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ બનતા પહેલા તેના રેન્કમાં ઉચ્ચ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું. આજે, તેની અનુગામી એજન્સીઓ, FSB (ફેડરલ સિક્યુરિટી સર્વિસ) અને SVR (ફોરેન ઇન્ટેલિજન્સ સર્વિસ), રશિયાની અંદર અને બહાર રાજકીય અસંતોષને દબાવવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવતી હોવાનું મનાય છે.
 
પુતિનના વિરોધીઓ: એક ઘાતક પેટર્ન

પુતિનના એવા ટીકાકારોની યાદી લાંબી અને ખલેલ પહોંચાડનારી છે, જેમણે દુ:ખદ પરિણામો ભોગવ્યા છે:
•    એલેક્સી નવલની: પુતિનના સૌથી કટ્ટર રાજકીય હરીફ નવલનીનું રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીના માત્ર એક મહિના પહેલા જેલમાં રહસ્યમય રીતે મૃત્યુ થયું હતું, કથિત રીતે ઝેર આપીને.
•    યેવજેની પ્રિગોઝિન: વેગનર ગ્રુપના નેતા, એક ખાનગી લશ્કરી કંપની જેનો ઘણીવાર રશિયન સરકાર દ્વારા પ્રોક્સી તરીકે ઉપયોગ થાય છે, તેમનું વિમાન દુર્ઘટનામાં મૃત્યુ થયું હતું. રશિયન સેના સામે તેમના સંક્ષિપ્ત વિદ્રોહના થોડા મહિના પછી જ આ પ્લેન ક્રેશ કરવામાં આવ્યું હતું.
•    બોરિસ નેમ્તસોવ: પુતિનના એક પ્રખર ટીકાકાર અને નેતા, નેમ્તસોવની 2015 માં ક્રેમલિન નજીકના પુલ પર ગોળી મારીને હત્યા કરવામાં આવી હતી.
•    અન્ના પોલિતકોવસ્કાયા: ચેચન યુદ્ધના પત્રકાર અને ખુલ્લા ટીકાકાર, પોલિતકોવસ્કાયાની 2006 માં મોસ્કોમાં ગોળી મારીને હત્યા કરવામાં આવી હતી.
•    
ક્રેમલિન આ મૃત્યુમાં કોઈપણ સંડોવણીનો સતત ઇનકાર કરે છે, છતાં આ પેટર્ન નોંધપાત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતા ઉભી કરે છે.
 
રશિયામાં સેન્સરશિપ: અસંતોષને દબાવવો
2022 માં યુક્રેન પર આક્રમણ કર્યા પછી, રશિયાએ કડક સેન્સરશિપ કાયદા રજૂ કર્યા છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય સરકાર વિરોધી ભાવનાઓને દબાવવાનો છે. આ કાયદાઓમાં "રશિયન સેનાને બદનામ કરવા" જેવા નવા ગુનાઓ શામેલ છે, જેમાં દોષ સાબિત થવા પર પાંચ વર્ષ સુધીની જેલની સજા થઈ શકે છે. પુતિન માને છે કે દેશ નબળો છે અને દરેક પ્રકારના અસંતોષને દબાવવા માટે કડક પગલાં લેવાની જરૂર છે. તેઓ માને છે કે નાના વિરોધ પ્રદર્શનો પણ મોટી ક્રાંતિ શરૂ કરી શકે છે.
 
વિવાદાસ્પદ 'મિત્રોખિન આર્કાઇવ' અને ભારત-રશિયા જાસૂસી
KGB ના ભૂતપૂર્વ આર્કાઇવિસ્ટ વાસિલી મિત્રોખિન દ્વારા રશિયામાંથી ગુપ્ત રીતે બહાર કાઢવામાં આવેલી KGB ફાઇલોના સંગ્રહ, "મિત્રોખિન આર્કાઇવ" એ 2005 માં ઇતિહાસકાર ક્રિસ્ટોફર એન્ડ્રુ દ્વારા "ધ મિત્રોખિન આર્કાઇવ II" પ્રકાશિત કરવામાં આવી ત્યારે વિશ્વભરમાં, ખાસ કરીને ભારતમાં, ખળભળાટ મચાવ્યો. આ પુસ્તકે સનસનાટીભર્યા દાવા કર્યા:
•    ઇન્દિરા ગાંધી KGB એજન્ટ?: ફાઇલોમાં કથિત રીતે ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીનો KGB દ્વારા "VANO" તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે તેઓ શીત યુદ્ધ દરમિયાન KGB એજન્ટ હતા.
•    કોંગ્રેસ માટે રોકડ ભરેલા સૂટકેસ: આ આર્કાઇવે દાવો કર્યો હતો કે KGB એ કોંગ્રેસ પક્ષને "સૂટકેસ ભરીને રોકડ" મોકલી હતી, જેમાં પોલિટબ્યુરો તરફથી કોંગ્રેસ (આર) ને 2 મિલિયન રુબલની ગુપ્ત ભેટ શામેલ હતી, જે ભારતમાં KGB ના વડા લિયોનીડ શેબરશીન દ્વારા વ્યક્તિગત રીતે પહોંચાડવામાં આવી હતી.
•    ભારતીય અધિકારીઓ પર KGB નો પ્રભાવ: 1978 માં, KGB કથિત રીતે ભારતમાં 30 થી વધુ એજન્ટો ચલાવતો હતો, જેમાં 10 ભારતીય ગુપ્તચર અધિકારીઓ શામેલ હતા. ફાઇલોએ 21 બિન-સામ્યવાદી રાજકારણીઓની પણ ઓળખ કરી હતી, જેમાં ચાર કેન્દ્રીય પ્રધાનો શામેલ હતા, જેમની ચૂંટણી ઝુંબેશને 1977 માં KGB દ્વારા સબસિડી આપવામાં આવી હતી. CPI (કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયા) ને પણ દિલ્હીની શેરીઓમાં કારની બારીઓમાંથી પૈસા વહેંચવા સહિત વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું.

આ ખુલાસાઓએ શીત યુદ્ધના યુગ દરમિયાન ભારતીય રાજકારણમાં સોવિયેત પ્રભાવનું ઊંડાણપૂર્વકનું ચિત્ર રજૂ કર્યું.
 
ભારત-રશિયા સંબંધો: એક વ્યૂહાત્મક સંતુલન
આ ઐતિહાસિક પડછાયાઓ છતાં, ભારત અને રશિયા એક વ્યૂહાત્મક સંબંધ જાળવી રાખે છે જે રશિયાને ચીન સાથે સંપૂર્ણપણે જોડાવાથી રોકવા માટે નિર્ણાયક છે. રશિયાનું ચીનની ભ્રમણકક્ષામાં સંપૂર્ણપણે સ્થાનાંતર વૈશ્વિક વ્યવસ્થા માટે, ખાસ કરીને પશ્ચિમી દેશો માટે નુકસાનકારક રહેશે. રશિયાએ હંમેશા ભારતને ટેકનોલોજીના સ્તરે હોય કે આંતરરાષ્ટ્રીય મોરચે સમર્થન આપવાની વાત હોય, ટેકો આપ્યો છે.

BRICS અને શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન (SCO) જેવી વધતી શક્તિ અને પ્રભાવ ધરાવતી સંસ્થાઓમાં ભારતની હાજરી એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે નિર્ણાયક છે કે આ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ પશ્ચિમી દેશોને પડકારવા માટે ન થાય. જેમ કે ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે કહ્યું હતું કે, ભારત "બિન-પશ્ચિમી" છે, "પશ્ચિમ-વિરોધી" નથી. આ સંતુલિત અભિગમ, BRICS માં UAE, ઇજિપ્ત અને વિયેતનામ જેવા પશ્ચિમ-મૈત્રીપૂર્ણ રાષ્ટ્રોના સમાવેશ સાથે, સુનિશ્ચિત કરે છે કે આ જૂથો હાલની વૈશ્વિક વ્યવસ્થાને પડકારવાને બદલે પૂરક તરીકે કાર્ય કરે છે.

ભૂતકાળની જાસૂસી, વર્તમાન ભૌગોલિક રાજકીય ગોઠવણીઓ અને પુતિનના લોખંડી શાસનનો લાંબો પડછાયો ભારત અને રશિયા વચ્ચેના જટિલ સંબંધને આકાર આપવાનું ચાલુ રાખે છે.