નવી દિલ્હી 1 જુલાઈ 2025: ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે મે મહિનામાં થયેલા સૈન્ય સંઘર્ષમાં ભારતે કેટલાક ફાઇટર જેટ ગુમાવ્યા હોવાનો સ્વીકાર થયો છે. આ ચોંકાવનારો ખુલાસો ઇન્ડોનેશિયામાં ભારતીય દૂતાવાસના સંરક્ષણ એટાશે કેપ્ટન શિવ કુમારે એક સેમિનારમાં કર્યો હતો. તેમના મતે, આ નુકસાન પાકિસ્તાની ફાયરિંગના કારણે થયું હતું અને તેના પાછળનું કારણ નવી દિલ્હીમાં સરકાર દ્વારા ભારતીય દળો પર લાદવામાં આવેલા "પ્રતિબંધો" હતા. આ ટિપ્પણીઓએ ભારતના રાજકીય વર્તુળોમાં ભારે હલચલ મચાવી દીધી છે.

7 મેના રોજ શું થયું હતું?
7 મેના રોજ ભારત દ્વારા 'ઓપરેશન સિંદૂર' શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં પાકિસ્તાન અને પાકિસ્તાન-પ્રશાસિત કાશ્મીરમાં નવ સ્થળોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. ભારતે આને 22 એપ્રિલે પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલાના જવાબમાં "આતંકવાદી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર" પર હુમલો ગણાવ્યો હતો. જોકે, પાકિસ્તાને દાવો કર્યો હતો કે આ મિસાઈલ હુમલાઓમાં ડઝનબંધ નાગરિકો અને સૈન્ય કર્મચારીઓ માર્યા ગયા હતા અને તેમણે retaliatory કાર્યવાહીમાં છ ભારતીય જેટ, જેમાં ઓછામાં ઓછા ત્રણ રાફેલ ફાઇટર, ભારતીય ક્ષેત્રમાં જ તોડી પાડ્યા હતા. બંને દેશો વચ્ચેની માહિતી યુદ્ધમાં, એક વાત પર સહમતી હતી કે કોઈ પણ પક્ષનું વિમાન બીજાના પ્રદેશમાં પ્રવેશ્યું ન હતું. 10 મેના રોજ યુદ્ધવિરામ ન થાય ત્યાં સુધી બંને પરમાણુ શક્તિ ધરાવતા પાડોશીઓએ એકબીજા પર મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલા ચાલુ રાખ્યા.

નૌકાદળના એટાશેએ શું કહ્યું?
ઇન્ડોનેશિયાની એર માર્શલ સૂર્યદાર્મા યુનિવર્સિટી દ્વારા આયોજિત સેમિનારમાં કેપ્ટન શિવ કુમારે જણાવ્યું હતું કે, "હું કદાચ (ઇન્ડોનેશિયન વક્તાના દાવા સાથે) સહમત ન થાઉં કે અમે ઘણા વિમાનો ગુમાવ્યા, પરંતુ હું ચોક્કસ સહમત છું કે અમે કેટલાક વિમાનો ગુમાવ્યા." તેમણે ઉમેર્યું કે, "આ ફક્ત 7 મેના રોજ રાજકીય નેતૃત્વ દ્વારા લશ્કરી સ્થાપના અથવા તેમની હવાઈ સંરક્ષણ પર હુમલો ન કરવા માટે આપવામાં આવેલી મર્યાદાઓને કારણે થયું હતું." તેમણે એમ પણ જણાવ્યું કે ભારતીય સૈન્યએ ત્યારબાદ પોતાની રણનીતિ બદલી અને પાકિસ્તાની સૈન્ય સ્થાપનોને નિશાન બનાવવાનું શરૂ કર્યું.

ભારતની પહેલાની સ્થિતિ શું હતી?
પાકિસ્તાને 7 મેના રોજ છ ભારતીય જેટ તોડી પાડ્યા હોવાનો દાવો કર્યા પછી, નવી દિલ્હીએ સત્તાવાર રીતે તેની પુષ્ટિ કે ઇનકાર કર્યો ન હતો. ચીનના સરકારી સમાચાર આઉટલેટ ધ ગ્લોબલ ટાઇમ્સ દ્વારા આ અંગેનો અહેવાલ પ્રસારિત થતાં ભારતીય દૂતાવાસે તેને "ખોટી માહિતી" ગણાવી હતી. જોકે, પછીથી ભારતીય અધિકારીઓએ જેટના નુકસાનનો સંકેત આપવાનું શરૂ કર્યું. 11 મેના રોજ ભારતીય વાયુસેનાના ડાયરેક્ટર જનરલ ઓફ એર ઓપરેશન્સ એ.કે. ભારતીએ કહ્યું હતું કે, "અમે યુદ્ધની સ્થિતિમાં છીએ, અને નુકસાન તેનો એક ભાગ છે. વિગતો અંગે, આ સમયે હું ટિપ્પણી કરવા માંગતો નથી કારણ કે અમે હજી પણ યુદ્ધમાં છીએ અને શત્રુને ફાયદો આપવા માંગતા નથી. અમારા બધા પાઇલટ્સ ઘરે પાછા આવી ગયા છે."

બાદમાં, ભારતના ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ જનરલ અનિલ ચૌહાણે સિંગાપુરમાં શાંગ્રી-લા ડાયલોગ સુરક્ષા ફોરમ (30 મે થી 1 જૂન) દરમિયાન રોઇટર્સ અને બ્લૂમબર્ગ ટીવી સાથેના ઇન્ટરવ્યુમાં સ્વીકાર્યું કે પાકિસ્તાન દ્વારા ભારતીય જેટ તોડી પાડવામાં આવ્યા હતા, જોકે તેમણે જેટની સંખ્યા સ્પષ્ટ કરી ન હતી. ચૌહાણે કહ્યું હતું કે, "મહત્વનું એ છે કે આ નુકસાન શા માટે થયું અને ત્યારબાદ આપણે શું કરીશું."

ભારત સરકારનો પ્રતિસાદ:
ભારતીય દૂતાવાસે ઇન્ડોનેશિયામાં પોતાના X (પહેલાનું ટ્વિટર) એકાઉન્ટ પર નિવેદન આપ્યું હતું કે કેપ્ટન શિવ કુમારની ટિપ્પણીઓને "સંદર્ભની બહાર ટાંકવામાં આવી છે અને મીડિયા રિપોર્ટ્સ વક્તાના ઇરાદા અને પ્રસ્તુતિના મુખ્ય મુદ્દાનું ખોટું નિરૂપણ છે." દૂતાવાસે કહ્યું કે કેપ્ટન કુમારે 'ઓપરેશન સિંદૂર'નો હેતુ "આતંકવાદી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર" ને નિશાન બનાવવાનો હતો અને તેઓ એ વાત પર ભાર મૂકવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા કે ભારતનો પ્રતિસાદ જાણી જોઈને બિન-ઉત્તેજક હતો.

શું આ ભારતની સ્થિતિમાં ફેરફાર છે?
ખાસ નહીં. જ્યારે ભારત સરકારે કે સૈન્યએ ક્યારેય જેટના નુકસાનને સીધું મોદી વહીવટીતંત્રના 7 મેના આદેશો સાથે જોડ્યું નથી, ત્યારે નવી દિલ્હી તે દિવસે તેના ઉદ્દેશ્યો વિશે તેની કથામાં સુસંગત રહી છે. ભારતીય વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે પણ આ પહેલા કહ્યું હતું કે, ભારતે પાકિસ્તાનને સંદેશ મોકલ્યો હતો કે તેઓ આતંકવાદી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર ગોળીબાર કરી રહ્યા છે, સૈન્ય પર નહીં, જેથી પાકિસ્તાની સૈન્યને આ પ્રક્રિયામાં દખલ ન કરવાનો વિકલ્પ મળે.

વિપક્ષ સાથે ફરી શા માટે ઘર્ષણ?
મુખ્ય વિપક્ષી કોંગ્રેસ પાર્ટી મોદી સરકારને સંઘર્ષ દરમિયાન ભારતના હવાઈ નુકસાન વિશે સંસદને જાણ કરવા માટે આગ્રહ કરી રહી છે. જ્યારે જનરલ ચૌહાણે ભારતીય વિમાનોને તોડી પાડવાનો સ્વીકાર કર્યો, ત્યારે કોંગ્રેસના સભ્યોએ ભારતના સંરક્ષણની તૈયારીઓની સમીક્ષાની માંગ કરી. કેપ્ટન કુમારની ટિપ્પણીઓએ આ માંગણીઓને ફરી જીવંત કરી છે. કોંગ્રેસના નેતાઓએ આને સરકારની "ચોંકાવનારી" ગણાવીને આરોપ લગાવ્યો છે કે સરકારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે સમાધાન કર્યું છે.

મે મહિનાના સંઘર્ષનું મૂળ કારણ શું હતું?
22 એપ્રિલે, ભારત-પ્રશાસિત કાશ્મીરના લોકપ્રિય પ્રવાસી સ્થળ પહેલગામમાં સશસ્ત્ર માણસોના એક જૂથે 26 લોકો, જેમાં લગભગ બધા પ્રવાસીઓ હતા,ની હત્યા કરી હતી. 'ધ રેઝિસ્ટન્સ ફ્રન્ટ' (TRF) નામના સશસ્ત્ર જૂથે આ હુમલાની જવાબદારી સ્વીકારી હતી. નવી દિલ્હીએ દાવો કર્યો હતો કે TRF અન્ય પાકિસ્તાન-સ્થિત સશસ્ત્ર જૂથ, લશ્કર-એ-તૈયબા (LeT) નું જ એક ભાગ છે અને આવા જૂથોને પાકિસ્તાનનો ટેકો હોવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. જોકે, ઇસ્લામાબાદે આ આરોપનો ઇનકાર કર્યો હતો અને હુમલાની તટસ્થ તપાસની માંગ કરી હતી. પહેલગામ હુમલા પછી, બંને પાડોશીઓ વચ્ચેના સંબંધો વધુ બગડ્યા હતા.