નવી દિલ્‍હી, તા.૫: હાલમાં, દેશમાં ચાર GST સ્‍લેબ છે (૫%, ૧૨%, ૧૮% અને ૨૮%). આગામી બેઠકમાં, GST કાઉન્‍સિલ GST સ્‍લેબને સરળ બનાવવા માટે એક મોટું પગલું ભરી શકે છે. સૂત્રોના જણાવ્‍યા અનુસાર, કાઉન્‍સિલ સ્‍લેબની સંખ્‍યા ચારથી ઘટાડીને ત્રણ કરવાનો વિચાર કરી રહી છે. કાઉન્‍સિલ દ્વારા ૧૨% દર દૂર કરવા માટે એક પ્રસ્‍તાવ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. કર માળખાને સરળ બનાવવા માટે આ પગલું લેવામાં આવે તેવી અપેક્ષા છે. સૂત્રોનો દાવો છે કે GST કાઉન્‍સિલના સલાહકાર અધિકારીઓમાં લગભગ એકમત છે કે ૧૨% સ્‍લેબ હવે સંબંધિત નથી.

HT માં પ્રકાશિત સમાચાર મુજબ, સામાન્‍ય લોકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી આવશ્‍યક વસ્‍તુઓને ૫% સ્‍લેબમાં રાખી શકાય છે. બાકીની વસ્‍તુઓને ૧૮% સ્‍લેબમાં ખસેડી શકાય છે. એક સૂત્રએ જણાવ્‍યું હતું કે, આવકને અસર કર્યા વિના કર દરોને સરળ બનાવવાનો આ શ્રેષ્ઠ માર્ગ હોઈ શકે છે. જોકે, આ અંગે કોઈપણ અંતિમ નિર્ણય GST કાઉન્‍સિલ લેશે. GST કાઉન્‍સિલની આગામી બેઠક જૂનના અંતમાં અથવા જુલાઈમાં યોજાઈ શકે છે. GST કાઉન્‍સિલમાં કેન્‍દ્રીય નાણામંત્રી અને રાજ્‍યોના નાણામંત્રીઓનો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લી બેઠક ડિસેમ્‍બર ૨૦૨૪ માં યોજાઈ હતી.

જૂન અથવા જુલાઈમાં યોજાનારી બેઠકમાં, દરોમાં ઘટાડો કરવા, તેનું પાલન સુનિશ્‍ચિત કરવા ઉપરાંત, અન્‍ય બાબતો પર પણ ચર્ચા થવાની અપેક્ષા છે. ૨૪ સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૧ ના રોજ ૪૫મી GST કાઉન્‍સિલની બેઠકમાં GST દરોમાં ઘટાડો કરવા માટે મંત્રીઓના જૂથની રચના કરવામાં આવી હતી. આ જૂથનું નેતળત્‍વ અગાઉ કર્ણાટકના ભૂતપૂર્વ ઘ્‍પ્‍ બસવરાજ એસ બોમાઈ દ્વારા કરવામાં આવ્‍યું હતું. પાછળથી નવેમ્‍બર ૨૦૨૩ માં, UP નાણામંત્રી સુરેશ કુમાર ખન્નાને આ જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. આ પછી, ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ ના રોજ, બિહારના નાયબ ઘ્‍પ્‍ સમ્રાટ ચૌધરી તેના કન્‍વીનર બન્‍યા.

હાલમાં, દેશમાં ૫%, ૧૨%, ૧૮% અને ૨૮% ના ચાર GST સ્‍લેબ છે. હાલમાં, આવશ્‍યક વસ્‍તુઓ પર ઓછો ટેક્‍સ રાખવામાં આવે છે અને લક્‍ઝરી વસ્‍તુઓ પર વધુ ટેક્‍સ રાખવામાં આવે છે. ગરીબો માટે પેક વગરના ખોરાક, મીઠું, દૂધ, તાજા શાકભાજી, શિક્ષણ અને આરોગ્‍ય સેવાઓ પર કોઈ ટેક્‍સ નથી.

૧૨% ટેક્‍સ સ્‍લેબમાં આવતી વસ્‍તુઓઃ

કન્‍ડેન્‍સ્‍ડ મિલ્‍ક, કેવિઅર, ૨૦ લિટર બોટલોમાં પેક કરેલું પીવાનું પાણી. વોકી-ટોકી, ટાંકી અને બખ્‍તરબંધ વાહનો, કોન્‍ટેક્‍ટ લેન્‍સ. ચીઝ, ખજૂર, સૂકા ફળો, ચટણીઓ. પાસ્‍તા, જામ, જેલી, ફળોના રસના પીણાં, નમકીન. ટૂથ પાવડર, ફીડિંગ બોટલ, કાર્પેટ, છત્રીઓ, ટોપીઓ. સાયકલ, ઘરગથ્‍થુ વાસણો, લાકડાના અથવા વાંસના ફર્નિચર. પેન્‍સિલો, ક્રેયોન્‍સ, શણ અથવા કપાસની થેલીઓ અને જૂતા જેની કિંમત ૧૦૦૦ રૂપિયાથી ઓછી છે. ડાયગ્નોસ્‍ટિક કીટ, માર્બલ અને ગ્રેનાઈટ બ્‍લોક્‍સ.

નિષ્‍ણાતોનું કહેવું છે કે ૧૨% સ્‍લેબ દૂર કરવાનો વિચાર સારો છે. EY ઇન્‍ડિયાના ટેક્‍સ પાર્ટનર સૌરભ અગ્રવાલે જણાવ્‍યું હતું કે, આગામી GST કાઉન્‍સિલની બેઠકમાં ટેક્‍સ સ્‍લેબને સરળ બનાવવા પર ધ્‍યાન કેન્‍દ્રિત કરવામાં આવશે. ૧૨% સ્‍લેબ દૂર કરીને તેને ત્રણ દર બનાવવાથી વસ્‍તુઓ સરળ બનશે. આ ફેરફારમાં આવકને અસર ન થવા દેવી મહત્‍વપૂર્ણ છે. ૧૨% સ્‍લેબમાં સામાન્‍ય માણસની જરૂરિયાતો અને ઔદ્યોગિક માલનો સમાવેશ થાય છે. તેમને ૫% અથવા ૧૮% સ્‍લેબમાં ખસેડવાથી આવક પર અસર પડી શકે છે. ૧૨% થી ૧૮% સ્‍લેબમાં જતી વસ્‍તુઓના ભાવ વધી શકે છે.

જો GST કાઉન્‍સિલની બેઠકમાં ૧૨% ટેક્‍સ સ્‍લેબ દૂર કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવે છે, તો તેની હેઠળ આવતી વસ્‍તુઓ ૫ અને ૧૮ ટકાના સ્‍લેબમાં ખસેડવામાં આવશે. ૧૨ થી ૫ ટકાના સ્‍લેબમાં આવતી વસ્‍તુઓ જેમ કે મસાલા અને કેરોસીન વગેરે સસ્‍તી થવાની ધારણા છે. બીજી તરફ, ૧૨ થી ૧૮ ટકાના સ્‍લેબમાં આવતી વસ્‍તુઓ જેમ કે ડિટર્જન્‍ટ અને પ્‍લાસ્‍ટિકની વસ્‍તુઓ વગેરે મોંઘી થઈ શકે છે.

ઘણા વિકસિત દેશોમાં, GST ના એક કે બે સ્‍લેબ લાગુ પડે છે. જો ત્રણ ટેક્‍સ સ્‍લેબનું માળખું અપનાવવામાં આવે, તો ભારત વૈશ્વિક ધોરણોની નજીક આવી શકે છે. નિષ્‍ણાતો કહે છે કે GST આવકમાં સતત વધારાને કારણે, દરોને સરળ બનાવવાની જરૂર છે. વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫માં, કુલ GST આવક ૯% થી વધુ વધીને રૂ. ૨૨,૦૮,૮૬૧ કરોડ થઈ ગઈ. ૨૦૨૩-૨૪માં તે રૂ. ૨૦,૧૮,૨૪૯ કરોડ હતી. ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં, એપ્રિલ ૨૦૨૫માં રૂ. ૨,૩૬,૭૧૬ કરોડનો રેકોર્ડ સંગ્રહ થયો હતો. મે ૨૦૨૫માં પણ રૂ. ૨,૦૧,૦૫૦ કરોડનો આવક થયો હતો, જે અત્‍યાર સુધીનો ત્રીજો સૌથી મોટો સંગ્રહ છે.

GST કાઉન્‍સિલની આગામી બેઠકમાં સરકાર ચાર ટેક્‍સ સ્‍લેબ (૫%, ૧૨%, ૧૮%, ૨૮%) ઘટાડીને ત્રણ કરવા અંગે ચર્ચા કરી શકે છે. સૂત્રોના જણાવ્‍યા અનુસાર, ૧૨% ટેક્‍સ સ્‍લેબને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવાનો પ્રસ્‍તાવ છે. આ અંતર્ગત, આવશ્‍યક વસ્‍તુઓ (જેમ કે દૈનિક ઉપયોગની વસ્‍તુઓ) ૫% સ્‍લેબમાં શિફ્‌ટ થઈ શકે છે. બિન-આવશ્‍યક વસ્‍તુઓને ૧૮% સ્‍લેબમાં મૂકી શકાય છે. GST કાઉન્‍સિલની બેઠકમાં આ પ્રસ્‍તાવને અંતિમ સ્‍વરૂપ આપવામાં આવશે.

અધિકારીઓ અને નિષ્‍ણાતો માને છે કે આ સ્‍લેબ હવે અ-સ્‍તુત બની ગયો છે. ધ્‍યેય કર પ્રણાલીને સરળ બનાવવાનો છે અને આવકને અસર ન કરવાનો છે (રેવન્‍યુ ન્‍યુટ્રલ). એક અધિકારીએ કહ્યું, આ સૌથી વ્‍યવહારુ રસ્‍તો છે, પરંતુ અંતિમ નિર્ણય કાઉન્‍સિલ દ્વારા લેવામાં આવશે.

GST કાઉન્‍સિલની આગામી બેઠક જૂન-જુલાઈ ૨૦૨૫ માં યોજાવાની અપેક્ષા છે. તેમાં કેન્‍દ્રીય અને રાજ્‍યના નાણામંત્રીઓ શામેલ હશે. ડિસેમ્‍બર ૨૦૨૪ પછી આ કાઉન્‍સિલ પહેલી વાર મળી રહી છે. આ પ્રક્રિયા કેવી રીતે ચાલી રહી છે?

સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૧ માં, GST સરળીકરણ માટે મંત્રીઓના જૂથની રચના કરવામાં આવી હતી. આ સમિતિનું નેતળત્‍વ અગાઉ કર્ણાટકના ભૂતપૂર્વ ઘ્‍પ્‍ બસવરાજ બોમ્‍મઈ દ્વારા કરવામાં આવ્‍યું હતું. નવેમ્‍બર ૨૦૨૩ માં, સુરેશ ખન્ના યુપીના નાણામંત્રી બન્‍યા. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ થી, બિહારના નાયબ ઘ્‍પ્‍ સમ્રાટ ચૌધરી તેનું નેતળત્‍વ કરી રહ્યા છે. મોટાભાગના રાજ્‍યો, કેન્‍દ્રીય અધિકારીઓ અને નિષ્‍ણાતોએ આ દરખાસ્‍તને મંજૂરી આપી છે.

૦% પેક વગરનો ખોરાક (ચોખા, શાકભાજી), મીઠું, દૂધ, શિક્ષણ-આરોગ્‍ય સેવાઓ.

૫% આવશ્‍યક ચીજવસ્‍તુઓ (જેમ કે મસાલા, કેરોસીન)

૧૨% સેવાઓ (રૂ.૭,૫૦૦ સુધીના હોટેલ રૂમ, બિઝનેસ ક્‍લાસ ફ્‌લાઇટ્‍સ), માલ (પાસ્‍તા, જામ, સાયકલ, રૂ.૧,૦૦૦ થી ઓછી કિંમતના જૂતા, માર્બલ)

૧૮% ઇલેક્‍ટ્રોનિક્‍સ, રેસ્‍ટોરન્‍ટ સેવાઓ

૨૮% લક્‍ઝરી વસ્‍તુઓ (કાર, સિગારેટ)

EY ઇન્‍ડિયાના સૌરભ અગ્રવાલ કહે છે, ૧૨% સ્‍લેબ દૂર કરવાથી કર વ્‍યવસ્‍થા સરળ બનશે, વિવાદો ઘટશે અને કામ સરળ બનશે.

શું સસ્‍તું થશે અને શું મોંઘું થશેઃ

૧૨% થી ૧૮% સ્‍લેબમાં આવતી વસ્‍તુઓ (જેમ કે ડિટર્જન્‍ટ, પ્‍લાસ્‍ટિકની વસ્‍તુઓ) મોંઘી થઈ શકે છે. ૫% સ્‍લેબમાં આવતી વસ્‍તુઓ (જેમ કે મસાલા, કેરોસીન) સસ્‍તી થઈ શકે છે.

૨૦૨૪-૨૫ માં, ઞ્‍લ્‍વ્‍ કલેક્‍શન ગયા વર્ષ કરતા ૯% વધીને રૂ.૨૨.૦૮ લાખ કરોડ થયું. એપ્રિલ ૨૦૨૫ માં, રેકોર્ડ રૂ.૨.૩૬ લાખ કરોડ એકત્રિત થયા. અમેરિકા, યુરોપ જેવા દેશોમાં ઞ્‍લ્‍વ્‍/સ્‍ખ્‍વ્‍ ના ફક્‍ત ૧-૨ સ્‍લેબ છે. ભારતની ત્રણ-સ્‍લેબ સિસ્‍ટમ તેમની નજીક હશે.