તા. ૧૯ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૧૦ ગુરૂવાર
News of Thursday, 8th May 2025
પ્રારંભિક વિકલાંગતા તપાસ માટે PRASHAST એપ્લિકેશન: NEP 2020 હેઠળ સમાવિષ્ટ શિક્ષણ તરફ એક પગલું
એક બાળક એક ક્ષેત્રમાં તેજસ્વી હોવાનો અર્થ એ નથી કે તે બીજા ક્ષેત્રમાં સંઘર્ષ કરી રહ્યો નથી. વિદ્યાર્થીની મનોદશાને ખરેખર સમજવા માટે ગુણ અને વર્તનથી આગળ જોવું મહત્વનું: શિક્ષિકા શિવાનીનું નિરીક્ષણ

નવી દિલ્હી 8 મે 2025: જ્યારે ધોરણ 7 ની વિદ્યાર્થીની સીમર જાહેર ભાષણ અને ચર્ચામાં ઉત્કૃષ્ટ દેખાવ કરતી હતી પરંતુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા અને વર્ગખંડના કાર્યોમાં સંઘર્ષ કરતી હતી, ત્યારે તેના વર્ગ શિક્ષક શિવાનીને રસ પડ્યો. સીમર નિયમિતપણે ચર્ચાઓમાં ભાગ લેતી હતી અને આત્મવિશ્વાસની દ્રષ્ટિએ ખૂબ સારું પ્રદર્શન કરતી હતી પરંતુ જ્યારે વિરોધનો સામનો કરવો પડે છે અથવા જો તે કોઈ ભાગ યાદ રાખેલો હોય તો તે ચિંતામાં પડી જતી હતી. શિવાનીએ ADHD ના ચિહ્નો જોયા. આ અનુભવે ન્યુરોડાયવર્જન્સ અને સમયસર સહાયની જરૂરિયાત વિશેની તેની સમજણને આકાર આપ્યો.
"તેનાથી મને ખ્યાલ આવ્યો કે ફક્ત એક બાળક એક ક્ષેત્રમાં તેજસ્વી હોવાનો અર્થ એ નથી કે તે બીજા ક્ષેત્રમાં સંઘર્ષ કરી રહ્યો નથી... વિદ્યાર્થી શું પસાર કરી રહ્યો છે તે ખરેખર સમજવા માટે ગુણ અને વર્તનથી આગળ જોવું મહત્વપૂર્ણ છે," દિલ્હીના પીરાગઢીમાં સર્વોદય કન્યા વિદ્યાલયના શિક્ષિકા શિવાનીએ કહ્યું.
ખાસ જરૂરિયાતો ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓને સમયસર સહાય પૂરી પાડવાની દિશામાં એક મોટા પગલામાં, દિલ્હીનું શિક્ષણ નિયામકમંડળ PRASHAST એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ કરીને RPwD અધિનિયમ, 2016 હેઠળ 21 અપંગતાઓ માટે શાળા-સ્તરીય સ્ક્રીનીંગ કરી રહ્યું છે. PRASHAST એપ્લિકેશન સીમર જેવા વિદ્યાર્થીઓ માટે પ્રારંભિક મદદ પહેલ સુનિશ્ચિત કરશે.
શિક્ષકોને પ્રારંભિક તબક્કે દૃશ્યમાન અને અદ્રશ્ય અપંગતાઓનું નિરીક્ષણ કરવા માટે તાલીમ આપવામાં આવે છે, સમયસર હસ્તક્ષેપ અને સહાય સુનિશ્ચિત કરે છે. એકવાર ચિહ્નિત થયા પછી, બાળકોને સમગ્ર શિક્ષા હેઠળ યોગ્ય સમર્થન અને પ્રમાણપત્ર ચેનલો તરફ નિર્દેશિત કરવામાં આવશે, જેનાથી તેઓ વિવિધ શિક્ષણ યોજનાઓ હેઠળ સંસાધનો અને રહેઠાણો મેળવી શકશે.
આ પહેલ રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020 ના વિઝન સાથે સુસંગત છે, જે સમાનતા-આધારિત શિક્ષણ અને સમાવેશની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે. તે શિક્ષણ અધિકાર (RTE) અધિનિયમ, 2009 દ્વારા નિર્ધારિત જવાબદારીઓને પણ મજબૂત બનાવે છે, જે ખાસ જરૂરિયાતો ધરાવતા બાળકો સહિત તમામ બાળકો માટે મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણની ખાતરી આપે છે.
સમગ્ર ભારતમાં, નાગાલેન્ડ, ઝારખંડ, બિહાર અને આંધ્રપ્રદેશ જેવા રાજ્યો પણ શિક્ષણને વધુ સમાવિષ્ટ બનાવવા માટે પ્રણાલીગત સમર્થન રજૂ કરી રહ્યા છે. નાગાલેન્ડ શિક્ષકો માટે શિક્ષણના તફાવતોને ઓળખવા અને તેમને સંબોધવા માટે વિશેષ તાલીમ કાર્યક્રમો પર કામ કરી રહ્યું છે.
બિહારે સરકારી શાળાઓમાં ન્યુરોડેવલપમેન્ટલ પરિસ્થિતિઓ અને આવા વિદ્યાર્થીઓને કેવી રીતે ટેકો આપવો તે વિશે વાલીઓ અને શિક્ષકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટે NGO સાથે ભાગીદારી શરૂ કરી છે. ઝારખંડ ખાસ કરીને આદિવાસી પ્રદેશોમાં સંવેદનાત્મક રૂમ અને મોબાઇલ કાઉન્સેલિંગ એકમો સહિત સમાવિષ્ટ માળખાગત સુવિધાઓ બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે.
આંધ્રપ્રદેશે સમર્પિત ન્યુરોડાયવર્સિટી કેન્દ્રોની સ્થાપનાની જાહેરાત કરી છે અને નિયમિત શાળા આરોગ્ય તપાસમાં પ્રારંભિક સ્ક્રીનીંગ સાધનોને એકીકૃત કરવા પર કામ કરી રહ્યું છે. અભ્યાસક્રમની પુનઃરચનાથી લઈને સમુદાયની સંડોવણી સુધીના આ વૈવિધ્યસભર પ્રયાસો, તે દરેક વિદ્યાર્થી માટે વર્ગખંડોને વધુ સ્વાગતશીલ, અનુકૂળ અને સમાવિષ્ટ બનાવવા તરફ રાષ્ટ્રવ્યાપી પરિવર્તનનો સંકેત છે.
NEP અને જમીની વાસ્તવિકતાઓ
મચ મચ સ્પેક્ટ્રમના સહ-સ્થાપક અને CCO, જે એક કન્ટેન્ટ સ્ટુડિયો છે જે અપંગ લોકો અને ન્યુરોડાયવર્જન્સ માટે હિમાયત કરે છે, અદિતિ ગેંગરેડે નોંધ્યું હતું કે "જે બાળકો ઘણીવાર આળસુ અથવા આજ્ઞાભંગ કરનાર તરીકે લેબલ કરવામાં આવતા હતા તેઓ વાસ્તવમાં શીખવાની અક્ષમતા, વિકાસલક્ષી વિકૃતિઓ અથવા તો માનસિક તકલીફના ચિહ્નો દર્શાવી શકે છે. તેમાંથી ઘણાએ કાં તો સપોર્ટ સિસ્ટમ્સની ઍક્સેસ ગુમાવી દીધી છે અથવા કેઝ્યુઅલ ધારણાઓને કારણે ખોટી રીતે લેબલ કરવામાં આવ્યા છે. આ પહેલ શિક્ષકોને આવા લેબલોથી આગળ જોવા અને દરેક બાળકનો ઊંડી સમજણ સાથે સંપર્ક કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે."
શાળાઓમાં અપંગતાના મુદ્દાની શોધ કરતી વખતે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉદ્ભવે છે કે શું આ સંસ્થાઓ ખરેખર ખાસ જરૂરિયાતો ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ, ખાસ કરીને ઓટીઝમ સ્પેક્ટ્રમ હેઠળના અથવા માનસિક સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓને સમાવવા અને ટેકો આપવા માટે સજ્જ છે જેમ કે ગુંડાગીરી નિવારણ, ઉપચારની ઍક્સેસ અને લવચીક શિક્ષણ વાતાવરણ. અદિતિએ નોંધ્યું હતું કે "જ્યારે વહેલા ઓળખ મહત્વપૂર્ણ છે, ત્યારે તેને શાળાઓમાં માળખાકીય સહાય દ્વારા અનુસરવું જોઈએ. શું ન્યુરોડાયવર્જન્ટ બાળકોની ગુંડાગીરી અટકાવવા માટે પ્રશિક્ષિત સલાહકારો અને સિસ્ટમો છે?"
રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020 માં સમાવિષ્ટ શિક્ષણ વાતાવરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ખાસ શિક્ષકો, સંસાધન ખંડ અને માળખાકીય સહાય માટેની જોગવાઈઓ દર્શાવવામાં આવી છે, પરંતુ સમાવિષ્ટતાનું સાચું માપ જમીની વાસ્તવિકતાઓમાં રહેલું છે. આ નીતિઓ રોજિંદા વ્યવહારમાં કેવી રીતે પરિવર્તિત થાય છે તેનું મૂલ્યાંકન ફક્ત શાળાના વાતાવરણના નજીકના, જમીની નિરીક્ષણ દ્વારા જ કરી શકાય છે.
વ્યવહારિક ચિંતાઓ
માતાપિતામાં બીજી એક ચિંતા પ્રવર્તે છે - જો સ્ક્રીનીંગ શાળાઓ માતાપિતાને ટેકો આપવાને બદલે તેમના બાળકને પાછી ખેંચી લેવા માટે દબાણ કરે અથવા ટેકોનો અભાવ હોય તો શું? જ્યારે RPwD કાયદો કાયદેસર રીતે બાળકોને ભેદભાવથી રક્ષણ આપે છે અને સમાવેશી શિક્ષણને ફરજિયાત બનાવે છે, ત્યારે અપંગતાઓની આસપાસનો સામાજિક કલંક અને કેટલીક શાળાઓમાં તૈયારીનો અભાવ અનૌપચારિક બાકાત રાખવાની અસ્વસ્થતાની શક્યતા વધારે છે.
સર્વોદય વિદ્યાલયના વર્ગ શિક્ષક શિવાનીએ જણાવ્યું હતું કે જ્યારે શિક્ષકોને દૃશ્યમાન અને અદ્રશ્ય બંને વિકલાંગતાને ઓળખવા માટે અગાઉ સંવેદનશીલ અને તાલીમ આપવામાં આવી છે, ત્યારે વર્તમાન ઝુંબેશ પ્રક્રિયાને ઔપચારિક બનાવે છે. PRASHAST એપ દ્વારા ess. વધુમાં, શિક્ષકોને સમજદાર રહેવાની સૂચના આપવામાં આવી છે, તેઓ સાથી શિક્ષકો સાથે પણ અવલોકનોની ચર્ચા ન કરે, જેથી લેબલિંગ કે કલંક ટાળી શકાય.
જ્યારે પૂછવામાં આવ્યું કે શું આ તબીબી નિષ્ણાત બન્યા વિના શિક્ષણના કાર્યભારમાં વધારો કરે છે, ત્યારે શિવાનીએ સ્પષ્ટતા કરી કે આ પ્રક્રિયામાં એક સરળ અવલોકન શામેલ છે જે નિષ્ણાતને મોકલવામાં આવે છે. "અમારી પાસેથી કોઈનું નિદાન કે લેબલિંગ કરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવતી નથી, અમે ફક્ત બાળક કેવી રીતે બોલે છે, શીખે છે અથવા ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરે છે તેનું નિરીક્ષણ કરીએ છીએ, પછી ભલે તેની વર્તણૂકીય કે સામાજિક ચિંતાઓ હોય. અમે મૂલ્યાંકન ફોર્મ ભરીએ છીએ અને તેને વિશેષ શિક્ષકને મોકલીએ છીએ, પછી તેઓ પ્રક્રિયાના અમલીકરણ સાથે આગળ વધે છે."
જોકે, તેણીએ સ્વીકાર્યું કે મોટી વર્ગ શક્તિ ઘણીવાર આ કાર્યને ભારે બનાવે છે અને વિશેષ શિક્ષક અથવા વર્ગ શિક્ષકને સોંપવામાં આવેલા વિદ્યાર્થીઓની કોઈ નિયુક્ત સંખ્યા હોતી નથી. આવા કિસ્સાઓમાં, વ્યક્તિગત ધ્યાન મુશ્કેલ હોય છે. "60-70 વિદ્યાર્થીઓવાળા વર્ગોમાં, વ્યક્તિગત ધ્યાન આપવું મુશ્કેલ છે. નાના વર્ગ શક્તિઓ સાથે, નજીકથી વાર્તાલાપ કરવો અને વસ્તુઓ પર ધ્યાન આપવું ખૂબ સરળ છે," તેણીએ ઉમેર્યું.
પગલું-દર-પગલાની પ્રક્રિયા
દિલ્હીની એક શાળામાં વિશેષ શિક્ષક પૂજાએ વિદ્યાર્થીઓના અવલોકનો દરમિયાન શિક્ષકોને અનુસરવાની સૂચના આપવામાં આવતી પગલું-દર-પગલાની પ્રક્રિયા સમજાવી. PRASHAST ચેકલિસ્ટને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવી છે. પ્રથમ, બધા વિદ્યાર્થીઓને તેમના શાળાના ID નો ઉપયોગ કરીને PRASHAST એપ્લિકેશનમાં નોંધણી કરાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ વર્ગ શિક્ષક આપેલ ચેકલિસ્ટનો ઉપયોગ કરીને આપેલ સમયમર્યાદામાં દરેક વિદ્યાર્થીનું નિરીક્ષણ કરે છે. આ અવલોકનો વિશેષ શિક્ષકને સોંપવામાં આવે છે, જે નક્કી કરે છે કે વિદ્યાર્થીને વધુ સહાયની જરૂર પડી શકે છે કે નહીં અને તે મુજબ તેમની જરૂરિયાતોનું વર્ગીકરણ કરે છે.
જો કોઈ વિદ્યાર્થીને વધુ સહાય માટે ચિહ્નિત કરવામાં આવે છે, તો પહેલા આચાર્યનો સંપર્ક કરવામાં આવે છે, ત્યારબાદ વધારાની સ્ક્રીનીંગ અથવા શિક્ષણ સહાય યોજનાઓ માટે માતાપિતાની સંમતિ લેવામાં આવે છે. આવા વિદ્યાર્થીઓની વિગતો જિલ્લા સંયોજકો સાથે પણ શેર કરવામાં આવે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, વિદ્યાર્થીઓને પછી યુનિક ડિસેબિલિટી આઇડેન્ટિટી (UDID) કાર્ડ માટે નોંધણી કરવામાં આવે છે અથવા જો જરૂરી હોય તો સરકાર દ્વારા સંચાલિત સંસાધન કેન્દ્રમાં મોકલવામાં આવે છે.
વિશેષ શિક્ષકોને વિદ્યાર્થીને લેબલ કરવાની અથવા તબીબી નિદાન કરવાની પરવાનગી નથી પરંતુ તેઓ વધુ મૂલ્યાંકનની ભલામણ કરવા માટે અધિકૃત છે. સરકારી સંસાધન કેન્દ્રો જ્ઞાનાત્મક અને ભાષણ ઉપચાર સહિત ક્લિનિકલ મનોવૈજ્ઞાનિકો અને ઉપચાર સેવાઓની ઍક્સેસ પ્રદાન કરે છે. આ કેન્દ્રોમાં વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના માતાપિતા સાથે ખાસ શિક્ષકો આવે છે, અને મુસાફરી ભથ્થા શાળા દ્વારા આવરી લેવામાં આવે છે. જોકે, પૂજાએ એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર તરફ ધ્યાન દોર્યું, જે સરકારી હોસ્પિટલોમાં શાળાઓ વિદ્યાર્થીઓને રિફર કરે છે ત્યાં ઘણીવાર લાંબી રાહ જોવાની યાદી હોય છે, ક્યારેક એક વર્ષ સુધી. "કેટલાક વિદ્યાર્થીઓને 2026 માટે એપોઇન્ટમેન્ટ મળી ગઈ છે," તેણીએ કહ્યું. "ત્યારે સુધીમાં, વર્તન અને લક્ષણો બદલાઈ ગયા હશે."
પૂજાએ સમજાવ્યું કે જે વિદ્યાર્થીઓને વધારાની સહાયની જરૂર હોય છે, તેઓ ત્રણ મહિનાના શીખવાના લક્ષ્યો નક્કી કરે છે જેમ કે સંખ્યા ઓળખવા અથવા અર્થપૂર્ણ, કાર્યાત્મક શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ થવું. દરેક યોજના વિદ્યાર્થીની વ્યક્તિગત જરૂરિયાતોને અનુરૂપ હોય છે, જેમાં ખાસ શિક્ષક મૂલ્યાંકન કરે છે અને નક્કી કરે છે કે કયા પ્રકારનો ટેકો અથવા હસ્તક્ષેપ સૌથી યોગ્ય છે.
કલંકનો સામનો કરવો
શિવાની અને પૂજાએ એ પણ નોંધ્યું કે જ્યારે કેટલાક માતાપિતા સહકારી છે અને હસ્તક્ષેપ માટે ખુલ્લા છે, ત્યારે અન્ય લોકો, ખાસ કરીને આર્થિક રીતે નબળા વર્ગના લોકો ખચકાટ અથવા અનિચ્છા રાખે છે. "ડર, કલંક અને ક્યારેક સમજણનો અભાવ હોય છે. કેટલાક માતાપિતા દલીલ કરે છે કે તેમનું બાળક ફક્ત ઓછું પ્રદર્શન કરી રહ્યું છે અને તેને એક શૈક્ષણિક સમસ્યા તરીકે જુએ છે, તે ઓળખવાને બદલે કે તે અંતર્ગત સ્થિતિથી ઉદ્ભવી શકે છે," શિવાનીએ કહ્યું. આવા કિસ્સાઓમાં, અનિચ્છા ધરાવતા માતાપિતાને વિશ્વાસ અને જાગૃતિ લાવવા માટે ખાસ શિક્ષકો અથવા શાળા સલાહકારો દ્વારા ઇન-હાઉસ કાઉન્સેલિંગ ઓફર કરવામાં આવે છે. "અમે ખાતરી કરીએ છીએ કે તેઓ પ્રક્રિયામાં સામેલ હોય, પછી ભલે તે વિદ્યાર્થીઓને સંસાધન કેન્દ્રોમાં લઈ જવાનું હોય કે શિક્ષણ યોજનાઓની ચર્ચા કરવા માટે તેમને સાપ્તાહિક બોલાવવાનું હોય, ખાસ કરીને શ્રવણ અથવા દ્રષ્ટિની ક્ષતિ ધરાવતા બાળકો, ઓટીઝમ અથવા ડિસ્લેક્સિયા ધરાવતા બાળકો માટે," પૂજાએ કહ્યું.
ઓળખ પછી શાળાની જવાબદારી અંગેની ચિંતાઓને સંબોધતા, શિવાનીએ જણાવ્યું હતું કે શાળાઓને પ્રવેશ નકારવાની અથવા ખાસ જરૂરિયાતો ધરાવતા બાળકોને પાછા ખેંચવા માટે માતાપિતા પર દબાણ કરવાની મંજૂરી નથી. "તેનાથી વિપરીત, અમે વ્હીલચેર રેમ્પ, વ્હીલચેર અથવા જો જરૂરી હોય તો કોઈપણ શારીરિક સહાય/મદદ પૂરી પાડવા જેવી સમાવેશ માર્ગદર્શિકાઓનું પાલન કરવાની અપેક્ષા રાખીએ છીએ. શાળા બાળકના સતત શિક્ષણ અને સુખાકારીને સુનિશ્ચિત કરવા માટે જવાબદાર છે," તેણીએ કહ્યું.
આ પહેલ દિલ્હીમાં વધુ સમાવિષ્ટ શૈક્ષણિક વાતાવરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું રજૂ કરે છે, જ્યાં વિકલાંગ વિદ્યાર્થીઓને તેઓ લાયક માન્યતા અને સમર્થન મળી શકે છે. જ્યારે મોટા વર્ગનું કદ, ઉપચાર માટે લાંબી રાહ જોવાની યાદીઓ અને તેનો ખર્ચ, અને કેટલાક માતાપિતા તરફથી પ્રતિકાર જેવા પડકારો અસ્તિત્વમાં છે, ત્યારે પ્રતિબદ્ધ શાળા સ્ટાફ અને વહીવટ આ અવરોધોને દૂર કરવા માટે ચાવીરૂપ રહેશે. સાચા સમાવેશ માટે, શાળાઓ તાલીમ, સંસાધનો અને માળખાગત સહાયમાં રોકાણ કરવાનું ચાલુ રાખે તે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, જેથી કોઈ પણ બાળક પાછળ ન રહી જાય.
(3:32 PM IST)









છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
