લંડન: એક મૃત સોવિયેત ઉપગ્રહ ટૂંક સમયમાં અનિયંત્રિત રીતે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ફરીથી પ્રવેશ કરશે, જેના કારણે વૈજ્ઞાનિકોને ચિંતા થઈ રહી છે કારણ કે તેઓ જાણતા નથી કે તે ક્યાં ઉતરશે. કોસ્મોસ ૪૮૨ અવકાશયાન ૧૯૭૨ માં લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં એક પ્રોબ હતી જે અલગ થઈને શુક્ર સુધી ઉડાન ભરવાની હતી. પરંતુ એન્જિનમાં ખામી સર્જાવાને કારણે, અવકાશયાન પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણને છોડી શક્યું ન હતું અને છેલ્લા ૫૦ વર્ષથી આપણી પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં ફરી રહ્યું છે.
કોસ્મોસ ૪૮૨ ની ભ્રમણકક્ષાની ઊંચાઈને ટ્રેક કરી રહેલા વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે તે ધીમે ધીમે નીચે આવી રહ્યું છે અને ૮ થી ૧૧ મે ની વચ્ચે કોઈપણ સમયે વાતાવરણમાં ફરીથી પ્રવેશ કરશે. નેધરલેન્ડ્સના એક સેટેલાઇટ ટ્રેકિંગ સ્ટેશનના સંશોધકોએ ૧૦ મેની સૌથી સંભવિત તારીખ નક્કી કરી છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે એક ટન વજનની આ વસ્તુ પૃથ્વી પર ગમે ત્યાં ત્રાટકી શકે છે, અને તેનું લેન્ડિંગ ઝોન નક્કી કરવું હજી ખૂબ વહેલું છે.
જો કે, કોસ્મોસ ૪૮૨ કોઈ વસ્તીવાળા વિસ્તારમાં તૂટી પડે તેવી ખૂબ જ ઓછી સંભાવના છે, સંભવતઃ કોઈના ઘરના આંગણામાં, છત તોડીને અથવા કોઈને ઈજા પહોંચાડી શકે છે. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના ખગોળશાસ્ત્રી અને ખગોળ ભૌતિકશાસ્ત્રી જોનાથન મેકડોવેલે ડેઇલીમેઇલ ડોટ કોમને જણાવ્યું હતું કે, "જો આનાથી કોઈ નુકસાન થાય - અથવા ખરાબ, કોઈને ઈજા થાય - તો તે એવી બાબત હશે જેના માટે રશિયન સરકાર જવાબદાર રહેશે."
તેમણે ૨૦૦૦ માં આ ધીમે ધીમે નીચે ઉતરી રહેલી વસ્તુને ઓળખી કાઢી હતી અને નક્કી કર્યું હતું કે તે મોટે ભાગે કોસ્મોસ ૪૮૨ અવકાશયાનમાંથી અલગ થયેલું પુનઃપ્રવેશ કેપ્સ્યુલ છે. અવકાશયાનનો મુખ્ય ભાગ ૧૯૮૧ માં પૃથ્વી પર પાછો પડ્યો હતો અને શક્ય છે કે વાતાવરણમાં બળી ગયો હશે, કારણ કે તે ક્યારેય મળી આવ્યો નથી. પરંતુ તેનું પુનઃપ્રવેશ કેપ્સ્યુલ, જે લોન્ચ દરમિયાન ઊંચી ભ્રમણકક્ષામાં ફેંકવામાં આવ્યું હતું, તે અવકાશમાં જ રહ્યું છે. આ કેપ્સ્યુલ શુક્ર સુધી પહોંચવાનું હતું, જ્યાં તે ગ્રહના વાતાવરણમાં પ્રવેશવાનો અને સપાટી પર તૂટી પડવાનો પ્રયાસ કરત. તેથી તે ગરમી પ્રતિરોધક શિલ્ડથી સજ્જ છે જે તેને શુક્રના વાતાવરણમાં પ્રવેશ કરતી વખતે બળી જવાથી બચાવવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ તે ક્યારેય તે ગ્રહ સુધી પહોંચ્યું ન હોવાથી, શિલ્ડ મોટે ભાગે અકબંધ છે, અને તે કેપ્સ્યુલને પૃથ્વીના વાતાવરણમાંથી પડવાથી બચાવી શકે છે. તેથી જ વૈજ્ઞાનિકો અપેક્ષા રાખે છે કે આ વસ્તુ આપણા ગ્રહ પર તૂટી પડશે.
મેકડોવેલે સમજાવ્યું કે જ્યારે કોસ્મોસ ૪૮૨ કેપ્સ્યુલ ૧૭,૦૦૦ માઇલ પ્રતિ કલાકની ઝડપે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ફરીથી પ્રવેશ કરશે, ત્યારે તે આંચકાના મોજા અને બળતા ‘અગનગોળા’થી ઘેરાયેલું હશે કારણ કે વાતાવરણ તેના પડવાના બળ હેઠળ સંકુચિત થશે. કેપ્સ્યુલ અને વાતાવરણીય કણો વચ્ચેનું ઘર્ષણ આખરે તેની ગતિને થોડાક સો માઇલ પ્રતિ કલાક સુધી ધીમી કરશે, એમ તેમણે ઉમેર્યું.
રશિયાના મેમોરિયલ મ્યુઝિયમ ઓફ એસ્ટ્રોનોટિક્સમાં કોસ્મોસ ૪૮૨ સોવિયેત અવકાશયાનની પ્રતિકૃતિ. પૃથ્વી પર ઉપગ્રહ તૂટી પડવાની આ પહેલી ઘટના નહીં હોય. ૨૦૧૯ માં, સેમસંગનો એક ઉપગ્રહ મિશિગનના એક પરિવારના ઘરના પાછળના ભાગમાં તૂટી પડ્યો હતો. મેકડોવેલે કહ્યું, "શુક્ર પર ઉતરવા માટે તેમાં જે પેરાશૂટ સિસ્ટમ હતી તે કાર્યરત થવાની વાત તદ્દન અશક્ય છે." અને તેથી તે સીધું જ જમીન પર તૂટી પડશે... તેથી તે [જેવું] ૧૦૦ થી ૨૦૦ માઇલ પ્રતિ કલાકની ઝડપે હવામાંથી કાર પડવા જેવું છે. તેથી તે કોઈ શહેર બ્લોક કે એવું કંઈપણ નાશ કરતું નથી, પરંતુ જો તે તમારા ઘર પર અથવા તમારા પર પડે તો તે સારું નહીં હોય, એમ તેમણે કહ્યું. પરંતુ મેકડોવેલે કહ્યું કે કોસ્મોસ ૪૮૨ ખરેખર તમને અથવા તમારા ઘરને અથડાવવાની સંભાવના અત્યંત ઓછી છે. તેમણે કહ્યું, "જો તમે પૃથ્વીના કોઈ રેન્ડમ ભાગમાં કંઈક ઉતારો છો, તો તે વ્યક્તિને અથડાવાની સંભાવના લગભગ ૧૦,૦૦૦ માંથી એક છે." અને તેનું કારણ એ છે કે આજે પણ પૃથ્વીનો મોટાભાગનો ભાગ લોકોથી ઢંકાયેલો નથી. તેમણે ઉમેર્યું, "તમને અથડાવાની સંભાવના પછી ૧૦ અબજમાં એક છે - તેનાથી પણ ઓછી. તમારે આ બાબતે ઊંઘ ગુમાવવાની જરૂર નથી."
જો કે, અવકાશનો ભંગાર કોઈના સમુદાયમાં તૂટી પડવાની આ પહેલી ઘટના નહીં હોય. માર્ચ ૨૦૨૪ માં, આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ સ્ટેશન (ISS) માંથી ફેંકાયેલો સ્માર્ટફોનના કદનો કચરાનો ટુકડો પૃથ્વીના વાતાવરણમાં નીચે ઉતરતી વખતે સંપૂર્ણપણે બળી શક્યો ન હતો અને ફ્લોરિડામાં એક ઘરની છત તોડીને નીચે પડ્યો હતો. ઘરમાલિક એલેજાન્ડ્રો ઓટેરોએ સીએનએનને જણાવ્યું હતું કે, "તે ભયંકર અવાજ હતો. તે લગભગ મારા પુત્રને અથડાયો હતો. તે બે રૂમ દૂર હતો અને તેણે બધું સાંભળ્યું હતું." ઇએસએ અનુસાર, કોસ્મોસ ૪૮૨ જેવા લગભગ ૩,૦૦૦ મૃત ઉપગ્રહો હાલમાં પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં ફરી રહ્યા છે. આમાંથી કેટલીક વસ્તુઓ આખરે માનવ સલામતી માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
મેકડોવેલે કહ્યું કે એવી સંભાવના છે કે તેમણે ૨૦૦૦ માં આ વસ્તુને કોસ્મોસ ૪૮૨ કેપ્સ્યુલ તરીકે ખોટી રીતે ઓળખી હતી, તે કિસ્સામાં તે કદાચ એવી વસ્તુ હશે જે પુનઃપ્રવેશ પર સંપૂર્ણપણે બળી જશે. અને જો તે કોસ્મોસ ૪૮૨ હોય તો પણ, શક્ય છે કે કેપ્સ્યુલની ૫૦ વર્ષ જૂની હીટ શિલ્ડ નીચે ઉતરતી વખતે ટકી ન શકે કારણ કે તેને આટલા લાંબા સમય સુધી અવકાશમાં રહેવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી ન હતી. પરંતુ મેકડોવેલને હજી પણ શંકા છે કે તે ‘ટકી રહેશે’. તેમણે કહ્યું, "તે પૂરતું ગાઢ અને ભારે છે કે તે સંપૂર્ણપણે બળી જવાની સંભાવના ઓછી છે. મારો અંદાજ છે કે તે જમીન પર અથડાતા ક્ષણ સુધી મોટે ભાગે અકબંધ રહેશે." યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી (ESA) અનુસાર, કોસ્મોસ ૪૮૨ જેવા લગભગ ૩,૦૦૦ મૃત ઉપગ્રહો હાલમાં પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં ફરી રહ્યા છે. આમાંથી કેટલીક વસ્તુઓ આખરે માનવ સલામતી માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
મેકડોવેલે કહ્યું, "મને લાગે છે કે મોટી વસ્તુઓ - અથવા જે વસ્તુઓ વધુ જોખમ ઊભું કરે છે કારણ કે, આ વસ્તુની જેમ, તેમની પાસે હીટ શિલ્ડ છે - તમે ખરેખર ઇચ્છતા નથી કે તેઓ અનિયંત્રિત રીતે ફરીથી પ્રવેશ કરે." તેથી જ વૈજ્ઞાનિકો આ વસ્તુઓને સુરક્ષિત રીતે પૃથ્વી પર પાછી લાવવા માટે વ્યૂહરચનાઓનું પરીક્ષણ કરી રહ્યા છે, તેના બદલે તેમને પોતાની રીતે વાતાવરણમાં પડવા દેવાને બદલે. મેકડોવેલે સમજાવ્યું કે આમાં ‘અવકાશ કચરા પેટી’ ના કાફલાનો સમાવેશ થાય છે - અવકાશયાન જે મૃત ઉપગ્રહો અને ભ્રમણકક્ષાના ભંગારના અન્ય સ્વરૂપોને એકત્રિત કરી શકે છે અને નિકાલ માટે તેમને આપણા ગ્રહ પર પાછા લાવી શકે છે. તેમણે કહ્યું, "મને લાગે છે કે હવે સફાઈ શરૂ કરવાનો સમય આવી ગયો છે."