અમદાવાદ, 2 એપ્રિલ 2025: ભારતમાં 1975-77 દરમિયાન લાગુ થયેલી ઇમરજેન્સીના સમયે સંજય ગાંધીએ વધતી જનસંખ્યા પર નિયંત્રણ મેળવવા માટે દેશભરમાં નસબંધી અભિયાન ચલાવ્યું હતું. આ અભિયાનને લઈને તેમનું નામ ઇતિહાસમાં નોંધાયું, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ વિચાર તેમનો પોતાનો નહોતો? નસબંધીનો આઈડિયા સૂચવનાર એક જાણીતા જનસાંખ્યકીશાસ્ત્રી હતા, જેમના સૂચનને સંજય ગાંધીએ ઇમરજેન્સી દરમિયાન સખતાઈથી અમલમાં મૂક્યો હતો.

ઇમરજેન્સી અને નસબંધીનો દમનકારી દોર:
25 જૂન 1975ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીએ રેડિયો પર ઇમરજેન્સીની ઘોષણા કરી હતી અને કહ્યું હતું, “રાષ્ટ્રપતિએ ઇમરજેન્સી જાહેર કરી છે, પરંતુ ગભરાવાની જરૂર નથી.” આ ઘોષણાથી દેશ સ્તબ્ધ થઈ ગયો હતો. 21 માર્ચ 1977 સુધી ચાલેલી આ ઇમરજેન્સીને ભારતના લોકતંત્ર પર કાળો ડાઘ ગણવામાં આવે છે. આ દરમિયાન દેશ જેલખાનામાં ફેરવાઈ ગયો હતો. સંજય ગાંધીના આદેશ પર વધતી જનસંખ્યાને રોકવા માટે નસબંધીને એકમાત્ર ઉપાય ગણવામાં આવી, અને લાખો લોકોની જબરદસ્તીથી નસબંધી કરવામાં આવી હતી. પરંતુ આ વિચારનો જનક સંજય ગાંધી નહીં, બીજું કોઈ હતું.

60 લાખથી વધુ નસબંધી:
ઇમરજેન્સી દરમિયાન નસબંધીનું અભિયાન સૌથી દમનકારી બની ગયું હતું. સંજય ગાંધી પર આ નિર્ણયને અમલમાં મૂકવાની જવાબદારી હતી. ટૂંકા સમયમાં પરિણામ લાવવાના દબાણ હેઠળ તેમણે સખત વલણ અપનાવ્યું. ઘરોમાં ઘૂસીને, લાલચ આપીને, બસોમાંથી ઉતારીને અને ખેતરોમાંથી પકડીને લગભગ 60 લાખથી વધુ લોકોની નસબંધી કરવામાં આવી હતી. આ સમયે ઇન્દિરા ગાંધીએ દેશને તાનાશાહી રીતે ચલાવ્યો હતો, જેના કારણે આ અભિયાન ઇતિહાસમાં કાળા અધ્યાય તરીકે નોંધાયું.

નસબંધીનો વિચાર કોનો હતો?
ભારતીય બુદ્ધિજીવીઓ માટે વધતી જનસંખ્યા હંમેશાં ચિંતાનો વિષય રહી છે. પશ્ચિમી દૃષ્ટિકોણથી પ્રેરાઈને એવું માનવામાં આવતું હતું કે વધુ જનસંખ્યા આર્થિક પછાતપણું લાવે છે. 1951માં ભારતની જનસંખ્યા લગભગ 361 મિલિયન હતી. તે સમયે પ્રખ્યાત જનસાંખ્યકીશાસ્ત્રી આર.એ. ગોપાલસ્વામીએ અંદાજ લગાવ્યો હતો કે જનસંખ્યા દર વર્ષે લગભગ 5 લાખના દરે વધશે. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે જો આ રીતે ચાલ્યું તો ભારતે લાખો ટન અનાજની આયાત કરવા છતાં ખાદ્ય માંગ પૂરી કરવા માટે સંઘર્ષ કરવો પડશે.

ગોપાલસ્વામીનો સૂચન અને અમલ:
આર.એ. ગોપાલસ્વામીએ સામૂહિક નસબંધીના અભિયાનનો વિચાર આપ્યો હતો, જે આટલા મોટા પાયે અગાઉ કોઈ દેશે અપનાવ્યો ન હતો. તેમના સૂચનને ધ્યાનમાં લઈને 1952માં સરકારે નસબંધી કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો. લોકોને જાગૃત કરવાના પ્રયાસો થયા, પરંતુ તે સફળ ન થયું. ઇમરજેન્સી દરમિયાન સંજય ગાંધીએ આ વિચારને સખતાઈથી અમલમાં મૂક્યો. તેમણે ઝડપી પરિણામો મેળવવા નસબંધી શિબિરો ગોઠવ્યા અને લક્ષ્યાંકો નક્કી કર્યા, જેના પરિણામે લાખો લોકોની જબરદસ્તીથી નસબંધી થઈ.

જોકે ઇમરજેન્સી દરમિયાન નસબંધી અભિયાનનો શ્રેય અથવા દોષ સંજય ગાંધીને આપવામાં આવે છે, પરંતુ આ વિચારનો મૂળ સ્ત્રોત આર.એ. ગોપાલસ્વામી હતા. તેમના વિચારને સંજય ગાંધીએ ઇમરજેન્સીના સમયે અત્યંત કઠોરતાથી અમલમાં મૂક્યો, જેના કારણે આ અભિયાન ઇતિહાસમાં વિવાદાસ્પદ બની ગયું. આજે પણ આ ઘટના ભારતના લોકતાંત્રિક ઇતિહાસના એક કાળા પ્રકરણ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.