નવી દિલ્‍હીઃ ભારત સહિત વિશ્વભરના ખેડૂતો પાકને જંતુઓના ઉપદ્રવથી બચાવવા માટે જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ, યુએસએની પેન્સિલવેનિયા યુનિવર્સિટીમાં હાથ ધરાયેલા એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે પાકમાં જંતુનાશકોનો ઉપયોગ જીવાત વ્યવસ્થાપનમાં ઉપયોગી થઈ શકે છે. જોકે, જંતુનાશકો ખેતરોમાં નીંદણમાં વધારો કરી શકે છે. ચાલો તમને જણાવી દઈએ કે નીંદણ પાકના પોષણનો એક ભાગ ખાઈ લે છે, જેનાથી પાકના વિકાસ અને ઉત્પાદન પર અસર પડે છે.
આ અભ્યાસમાં, જંતુનાશકોની અસરો ચકાસવા માટે બે પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. અગાઉ, વાવણી સમયે નિવારક જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. જ્યારે, બીજામાં, સંકલિત જીવાત વ્યવસ્થાપન (IPM) પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આમાં ફક્ત જરૂર પડે ત્યારે જ જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. આ અભ્યાસમાં કવર પાકોની અસરોની પણ તપાસ કરવામાં આવી હતી. આ પાક મુખ્ય પાકની લણણી પછી જમીનને ઢાંકવા અને રક્ષણ આપવા માટે ઉગાડવામાં આવે છે.
પીઅરજે જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા અભ્યાસના તારણો દર્શાવે છે કે ત્રણ વર્ષ પછી, જંતુનાશકોથી સારવાર કરાયેલા પરંતુ કવર પાક વિનાના ખેતરોમાં વધુ નીંદણ જોવા મળ્યા. ખાસ કરીને ખેતરોમાં મેરેટેલ નીંદણ પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળ્યું. જોકે, આ નીંદણ સમસ્યા કવર પાકવાળા ખેતરોમાં જોવા મળી ન હતી. તમને જણાવી દઈએ કે આ ખેતરોમાં જંતુનાશકોનો પણ ઉપયોગ થતો હતો.
પેન સ્ટેટ ખાતે કીટવિજ્ઞાનના પ્રોફેસર અને અભ્યાસના સહ-લેખક જોન ટુકરના જણાવ્યા અનુસાર, જંતુનાશકોએ પાક માટે ફાયદાકારક જંતુઓને અસર કરી હશે. આ ફાયદાકારક જંતુઓ નીંદણને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. જંતુનાશકો દ્વારા ઉત્પન્ન થતી આ અસર ખેતરોમાં નીંદણ વધુ સરળતાથી ફેલાઈ શકે છે. તેમણે આ અસરને ટાળવા માટે વ્યૂહાત્મક જંતુનાશકોના ઉપયોગના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો.
આ અભ્યાસના મુખ્ય લેખક અને યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, રિવરસાઇડ ખાતે સહાયક પ્રોફેસર એલિઝાબેથ રોવેને જણાવ્યું હતું કે આ તારણો ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે નીંદણ ગ્લાયફોસેટ સામે પ્રતિકાર વિકસાવી રહ્યા છે. ગ્લાયફોસેટ એ ખેડૂતો દ્વારા વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતું હર્બિસાઇડ છે. તેમણે કહ્યું કે નીંદણ નિયંત્રણ માટે મર્યાદિત વિકલ્પો હોવાથી, બહુવિધ વ્યવસ્થાપન વ્યૂહરચનાઓ અપનાવવી જરૂરી બની જાય છે.
ભમરો, કીડીઓ અને ક્રિકેટ જેવા જંતુઓ નીંદણના બીજ ખાઈને ખેતરોમાં નીંદણની વસ્તી ઘટાડવામાં ભૂમિકા ભજવે છે. બીજી બાજુ, પાક પર જંતુનાશકોનો ઉપયોગ આ ફાયદાકારક જંતુઓની વસ્તી ઘટાડી શકે છે. આ રીતે કુદરતી પદ્ધતિઓ દ્વારા નીંદણ વ્યવસ્થાપનનું ચક્ર મર્યાદિત કરી શકાય છે.
પેન સ્ટેટના રસેલ ઇ. લાર્સન કૃષિ સંશોધન કેન્દ્ર ખાતે મકાઈ અને સોયાબીનના ખેતરોનો ઉપયોગ કરીને આ અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. સંશોધકોએ ત્રણ સારવાર યોજનાઓનું પરીક્ષણ કર્યું: વાવેતર સમયે નિવારક જંતુનાશકો, એક IPM અભિગમ જેમાં જંતુનાશકોનો ઉપયોગ ફક્ત ત્યારે જ થાય છે જ્યારે જંતુઓનું સ્તર ઊંચું હોય છે, અને કોઈ જંતુનાશકોનો ઉપયોગ બિલકુલ થતો નથી.
દરેક સારવાર યોજનાનું પરીક્ષણ કવર પાક સાથે અને કવર વગર પણ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્રણ વર્ષ સુધી, ટીમે નીંદણની વસ્તી, શિકારી જંતુઓના સમુદાયો અને પાક ઉત્પાદકતાનું નિરીક્ષણ કર્યું. સંશોધકોના મતે, ખેતરોનું નિરીક્ષણ કરવું અને જરૂર પડે ત્યારે જ જીવાતોની સારવાર કરવાથી પાકનું સ્વાસ્થ્ય જાળવી રાખીને જંતુનાશકો પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય છે.