નવી દિલ્હી, ૨૮ માર્ચ, ૨૦૨૫: ઓસ્ટ્રેલિયામાં પુરાતત્ત્વવિદોએ ૧૬ મિલિયન વર્ષ જૂની એક નવી માછલીની જાતિનું અશ્મિ શોધ્યું છે, જેનું છેલ્લું ભોજન પણ અકબંધ રહ્યું છે. આ માછલીને ‘ફેરુઆસ્પિસ બ્રોકસી’ નામ આપવામાં આવ્યું છે અને તે ગોથાઈટ નામના ખનિજમાં સચવાઈ હતી, જેના કારણે તેના પેટની સામગ્રીનો અભ્યાસ શક્ય બન્યો. આ શોધમાંથી ઓસ્ટ્રેલિયામાં ‘ઓસ્મેરિફોર્મ્સ’ જૂથની માછલીઓના પ્રથમ પુરાવા મળ્યા છે અને તેના રંગ તથા સમૂહમાં રહેવાની આદતોની માહિતી પણ પ્રકાશમાં આવી છે. આ શોધ મિઓસીન યુગ (૧.૬ કરોડ વર્ષ પહેલાં)ના રસપ્રદ ઇતિહાસને ઉજાગર કરે છે.
અશ્મિની (ફોસ્સીલ) શોધ:
આ અશ્મિ ન્યૂ સાઉથ વેલ્સના મધ્ય ભાગમાં મેકગ્રાથ્સ ફ્લેટ સાઇટ પરથી મળી આવ્યું છે, જેનો અભ્યાસ ૧૭ માર્ચે ‘જર્નલ ઓફ વર્ટિબ્રેટ પેલિયોન્ટોલોજી’માં પ્રકાશિત થયો. અભ્યાસ ટીમે ફેરુઆસ્પિસ બ્રોકસીના અનેક અશ્મિઓ ખોદી કાઢ્યા, જે ગોથાઈટમાં સંપૂર્ણ સ્થિતિમાં સચવાયેલા હતા. આ દુર્લભ પ્રક્રિયાએ માછલીની નરમ પેશીઓ, પેટ અને રંગની વિગતોનો અભ્યાસ શક્ય બનાવ્યો. કેનબેરા યુનિવર્સિટીના સહ-લેખક ડૉ. માઇકલ ફ્રેસેએ કહ્યું, “મેકગ્રાથ્સ ફ્લેટના અશ્મિઓની સંરક્ષણ સ્થિતિ આશ્ચર્યજનક છે. આવી જૂની માછલીનો રંગ જાણવો અત્યંત દુર્લભ છે.”
ખોરાક અને ઇકોસિસ્ટમ:
ઉચ્ચ-શક્તિવાળા માઇક્રોસ્કોપની મદદથી વૈજ્ઞાનિકોએ માછલીના પેટ અને આંતરડાની તપાસ કરી. તેમાંથી જાણવા મળ્યું કે ફેરુઆસ્પિસ બ્રોકસી મુખ્યત્વે ફેન્ટમ મિજ લાર્વા (પારદર્શક જંતુના લાર્વા), જંતુઓની પાંખો અને નાના બાયવાલ્વ (દ્વિપાંખી શંખી) ખાતી હતી. એટલાન્ટાની એમોરી યુનિવર્સિટીના ડૉ. એન્થની માર્ટિને જણાવ્યું, “તેમનો આહાર જાણવાથી તત્કાલીન પર્યાવરણની ખાદ્ય શૃંખલા અને ખાદ્ય જાળની ઝાંખી મળે છે.”
રંગ અને વર્તન:
અશ્મિઓમાં મેલાનોફોર્સ (રંગદ્રવ્ય કોષો) મળી આવ્યા, જેણે માછલીના રંગની માહિતી આપી. ફેરુઆસ્પિસ બ્રોકસીનું શરીર પાતળું હતું, જે આધુનિક સ્મેલ્ટ્સ જેવું હતું. તેના શરીર પર કાઉન્ટરશેડિંગ (ઉપર ઘાટો અને નીચે હળવો રંગ) અને બે લંબાઈવાળી પટ્ટીઓ હતી. ડૉ. ફ્રેસે જણાવ્યું કે આ રંગ પદ્ધતિ શોલિંગ (સમૂહમાં રહેવાની આદત) દર્શાવે છે, જે શિકારીઓથી બચવામાં મદદરૂપ હતી.
મિઓસીન યુગનું પર્યાવરણ:
આજે ન્યૂ સાઉથ વેલ્સનો મધ્ય ભાગ સપાટ મેદાનો અને ઉચ્ચપ્રદેશોથી ઘેરાયેલો છે, પરંતુ મિઓસીન યુગમાં તે ગીચ રેઇનફોરેસ્ટથી ભરેલું હતું. આ શોધ ગ્રેટ ડિવાઇડિંગ રેન્જની પશ્ચિમે મળી છે, જે સૂચવે છે કે આ માછલીએ પોતાનું આખું જીવન મીઠા પાણીમાં વિતાવ્યું હતું, જે આધુનિક ઓસ્મેરિફોર્મ્સથી અલગ છે.
ખોરાકનો સમય:
ડૉ. ફ્રેસે જણાવ્યું, “ફેન્ટમ મિજ લાર્વા દિવસે તળાવના તળિયે છુપાયેલા રહે છે અને રાત્રે સક્રિય થાય છે. આથી ફેરુઆસ્પિસ બ્રોકસી રાત્રે આ લાર્વાનો શિકાર કરતી હશે.” એક અશ્મિમાં માછલીની પૂંછડી પર મીઠા પાણીની શંખી જોવા મળી, જે નજીકની નદી સાથે તળાવના જોડાણનો સંકેત આપે છે.
ઇતિહાસની ઝાંખી:
આ શોધ ઓસ્ટ્રેલિયામાં ઓસ્મેરિફોર્મ્સના પ્રથમ વિગતવાર પુરાવા પૂરા પાડે છે, જે અગાઉ અભાવને કારણે અનુમાનિત હતા. ડૉ. ફ્રેસે કહ્યું, “આ અભ્યાસ એક જાતિ પર કેન્દ્રિત હોવા છતાં, અમે આ સ્થળેથી મળતા અશ્મિઓ દ્વારા સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમનું ચિત્ર ઊભું કરી રહ્યા છીએ.” આ શોધ પ્રાચીન પર્યાવરણ અને જીવવિજ્ઞાનની નવી સમજ આપે છે.