નવી દિલ્હી, 26 માર્ચ, 2025: દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં બુધવારે એક મહત્વની અરજી દાખલ કરવામાં આવી, જેમાં ફિલોસોફર ઓશોના શિષ્યોના સંગઠન ‘ઓશો ફ્રેન્ડ્સ ઇન્ટરનેશનલ’એ ‘ઓશો’ નામ સાથે ટ્રેડમાર્ક નોંધણી પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માંગ કરી છે. આ અરજીમાં ટ્રેડમાર્ક રજિસ્ટ્રીને નિર્દેશ આપવાની વિનંતી કરવામાં આવી છે કે ‘ઓશો’ નામને પ્રતિબંધિત ચિહ્નો (Prohibited Marks)ની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવે, જેથી તેની નોંધણી શક્ય ન બને. જસ્ટિસ સૌરભ બેનર્જીની બેંચે આ અરજી પર કેન્દ્ર સરકાર અને ટ્રેડમાર્ક રજિસ્ટ્રી પાસેથી જવાબ માંગ્યો છે.

કોર્ટનો આદેશ અને સુનાવણી:
જસ્ટિસ સૌરભ બેનર્જીએ આદેશમાં જણાવ્યું, “આ અરજી દ્વારા અરજદાર ‘ઓશો’ નામને પ્રતિબંધિત ચિહ્નોની યાદીમાં સામેલ કરવાની માંગ કરે છે. નોટિસ જારી કરો. આ દરમિયાન, તમામ પક્ષકારો ત્રણ પાનાથી વધુ ન હોય તેવું લેખિત નિવેદન પણ રજૂ કરશે.” કોર્ટે આ મામલે હવે જુલાઈ 2025માં સુનાવણી થવાની શક્યતા દર્શાવી છે.

પ્રતિબંધિત ચિહ્નો શું છે?
પ્રતિબંધિત ચિહ્નો એવા પ્રતીકો, શબ્દો કે ડિઝાઇન છે, જેને કાનૂની, નૈતિક કે નીતિગત કારણોસર ટ્રેડમાર્ક તરીકે નોંધવામાં કે ઉપયોગમાં લઈ શકાતા નથી. આ પ્રતિબંધો દરેક દેશના કાયદા અનુસાર અલગ-અલગ હોઈ શકે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે તેમાં નીચેનો સમાવેશ થાય છે:

1) સરકારી પ્રતીકો અને ધ્વજ: રાષ્ટ્રીય ધ્વજ, સત્તાવાર ચિહ્નો કે પ્રતીકો (જેમ કે રેડ ક્રોસ).

2) અભદ્ર કે આપત્તિજનક ચિહ્નો: અશ્લીલ, અનૈતિક કે સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ સાથે જોડાયેલા શબ્દો કે ચિત્રો.

3) ભ્રામક ચિહ્નો: ઉત્પાદનની પ્રકૃતિ, ગુણવત્તા કે મૂળ વિશે ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરતા ચિહ્નો.

4) સામાન્ય શબ્દો: ખૂબ સામાન્ય શબ્દો કે વાક્યો (જેમ કે ‘પાણી’ને બોટલ્ડ વોટર માટે ટ્રેડમાર્ક ન કરી શકાય).

5) વર્ણનાત્મક ચિહ્નો: ઉત્પાદનનું માત્ર વર્ણન કરતા શબ્દો (જેમ કે ‘ઠંડું આઇસક્રીમ’) જેને વિશિષ્ટ ઓળખ ન મળી હોય.

6) જીવિત વ્યક્તિઓના નામ: પરવાનગી વિના વ્યક્તિના નામ, ખાસ કરીને પ્રખ્યાત વ્યક્તિના નામનો ઉપયોગ.

7) ધાર્મિક પ્રતીકો: ધાર્મિક પ્રતીકો કે પવિત્ર શબ્દોની નોંધણી પર પ્રતિબંધ.

8) ભૌગોલિક નામો: ભૌગોલિક સ્થળોના નામો, જે ઉત્પાદનના મૂળ વિશે ગેરમાર્ગે દોરી શકે (જેમ કે ફ્રાન્સની બહાર ‘શેમ્પેન’).

9) પહેલેથી નોંધાયેલા ચિહ્નો: અગાઉના ટ્રેડમાર્ક સાથે સમાન કે મૂંઝવણ ઊભી કરતા ચિહ્નો.

ધાર્મિક નામો પર કડક પ્રતિબંધ:
ભારતમાં ધાર્મિક વ્યક્તિત્વો અને પ્રતીકોને ટ્રેડમાર્ક નોંધણીથી સખત રીતે સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. આમાં ભગવાન બુદ્ધ, શ્રી સાંઈ બાબા, શ્રી રામકૃષ્ણ, સ્વામી વિવેકાનંદ, શીખ ગુરુઓ (ગુરુ નાનક, ગુરુ અંગદ, ગુરુ અમર દાસ, ગુરુ રામ દાસ, ગુરુ અર્જુન દેવ, ગુરુ હરગોવિંદ, ગુરુ હર રાય, ગુરુ હર કૃષ્ણ, ગુરુ તેગ બહાદુર, ગુરુ ગોવિંદ સિંહ) અને ભગવાન વેંકટેશ્વર/બાલાજીના નામ અને ચિત્રોનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રતિબંધો ધાર્મિક લાગણીઓનું સન્માન કરવા અને પવિત્ર વ્યક્તિત્વોના વ્યાપારીકરણને રોકવા માટે લાગુ કરવામાં આવ્યા છે.

અરજદારની દલીલ:
ઓશો ફ્રેન્ડ્સ ઇન્ટરનેશનલ તરફથી હાજર રહેલા સિનિયર એડવોકેટ અભિષેક મલ્હોત્રાએ દલીલ કરી કે ‘ઓશો’ના વિશ્વભરમાં મોટી સંખ્યામાં અનુયાયીઓ છે, જે પ્રતિબંધિત ચિહ્નોની હાલની યાદીમાં સામેલ અન્ય નામો જેવું જ મહત્વ ધરાવે છે. તેમણે કહ્યું કે ‘ઓશો’ નામનું વ્યાપારીકરણ રોકવું જરૂરી છે, અને તેને પ્રતિબંધિત ચિહ્નોની યાદીમાં ઉમેરવું જોઈએ.

ઓશો સંબંધિત વિવાદનો ઇતિહાસ:
આ અરજીની રસપ્રદ વાત એ છે કે ઓશો ફ્રેન્ડ્સ ઇન્ટરનેશનલ અને ઓશો ઇન્ટરનેશનલ ફાઉન્ડેશન વચ્ચે ઓશોના કાર્યોના કૉપિરાઇટને લઈને પહેલેથી જ વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. આ વિવાદમાં બંને સંગઠનો ઓશોની વારસાને નિયંત્રિત કરવાના અધિકાર માટે લડી રહ્યા છે, અને આ નવી અરજી તેનો એક ભાગ બની શકે છે.

દિલ્હી હાઈકોર્ટે ટ્રેડમાર્ક રજિસ્ટ્રી અને કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ જારી કરીને તેમનો જવાબ માંગ્યો છે. આ કેસની આગામી સુનાવણી જુલાઈ 2025માં થવાની સંભાવના છે. આ નિર્ણય ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક નામોના ટ્રેડમાર્ક નોંધણીને લઈને ભવિષ્યમાં એક મહત્વનો નજીર બની શકે છે, જે ભારતમાં ધાર્મિક લાગણીઓ અને વ્યાપારી હિતો વચ્ચેના સંતુલનને પ્રભાવિત કરશે.