નવી દિલ્હી તા.26 માર્ચ 2025: તિહાર જેલ ખસેડવામાં આવી રહી છે: દક્ષિણ એશિયાની સૌથી મોટી જેલ સંકુલ, તિહાર જેલને રાષ્ટ્રીય રાજધાનીના બહારના વિસ્તારમાં ખસેડવાની તૈયારીમાં છે. ૨૫ માર્ચે પોતાના બજેટ ભાષણમાં, દિલ્હીના મુખ્યમંત્રી રેખા ગુપ્તાએ તિહાર જેલને શહેરની બહારના વિસ્તારમાં ખસેડવાની યોજનાની જાહેરાત કરી હતી.

મુખ્યમંત્રી, જે દિલ્હીના નાણામંત્રી પણ છે, તેમણે જેલના સ્થળાંતર સંબંધિત સર્વેક્ષણ અને સલાહકાર સેવાઓ માટે 2025-26ના બજેટમાં ₹10 કરોડ અલગ ફાળવ્યા હતા.

"કેદીઓના કલ્યાણ માટે હાલના તિહાર જેલ સંકુલની ભીડ ઓછી કરવા માટે, હાલના તિહાર જેલ સંકુલને અન્ય કોઈ સ્થળે ખસેડીને નવા જેલ સંકુલના વિકાસ માટે એક નવી યોજના ઘડવામાં આવી છે," દિલ્હીના મુખ્યમંત્રીએ વિધાનસભામાં બજેટ રજૂ કરતી વખતે જણાવ્યું હતું.

રેખા ગુપ્તાએ ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) સરકારનું આ નાણાકીય વર્ષ માટે ₹1 લાખ કરોડનું બજેટ રજૂ કર્યું હતું. ફેબ્રુઆરીમાં થયેલી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં 27 વર્ષના લાંબા ગાળા પછી ભાજપ દિલ્હીમાં સત્તામાં પાછી આવી.

તિહાર જેલનો ઇતિહાસ શું છે?
૧૯૫૮માં સ્થાપિત જેલ, જેને સત્તાવાર રીતે તિહાર જેલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે મૂળ દિલ્હી નજીક તિહાર ગામમાં એક નાની જેલ હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. તેની પાછળનો વિચાર દિલ્હી ક્ષેત્રના કેદીઓને સમાવવાનો હતો, કારણ કે તે સમયે જેલનું માળખું અપૂરતું હતું. ભૌગોલિક રીતે દિલ્હીમાં સ્થિત હોવા છતાં, જેલ પંજાબના વહીવટી નિયંત્રણ હેઠળ કાર્યરત હતી.

૧૯૬૬માં, તિહાર જેલનું વહીવટી નિયંત્રણ પંજાબથી દિલ્હી વહીવટીતંત્રને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યું. વર્ષોથી, તિહાર જેલમાં કેદીઓની સંખ્યા વધવાની સાથે વિસ્તરણ જોવા મળ્યું. ગુનાખોરીનો દર વધવાથી, તિહારમાં ભીડભાડ વધી ગઈ.

આજે, તિહાર ભારતના સૌથી મોટા જેલ સંકુલોમાંનું એક છે, જેમાં 400 એકરથી વધુ વિસ્તારમાં ફેલાયેલી નવ જેલોનો સમાવેશ થાય છે - રોહિણીમાં એક જેલ અને મંડોલીમાં છ જેલો.

પશ્ચિમ દિલ્હીમાં સ્થિત, તિહાર શહેરના તિલક નગર અને હરિ નગર વિસ્તારોની નજીક છે. મૂળ રૂપે આશરે ૧૦,૦૨૫ કેદીઓને રાખવા માટે રચાયેલ, હાલમાં તેમાં ૧૯,૦૦૦ થી વધુ કેદીઓ રહે છે, જેના કારણે ભીડભાડ અને સુરક્ષા પડકારો ઉભા થાય છે. દિલ્હી સરકારે ભીડ ઓછી કરવા માટે નરેલામાં નવા જેલ સંકુલના વિકાસની શરૂઆત કરી છે.

તિહારમાં રહેલા 'કુખ્યાત' કેદીઓ કોણ હતા?
તિહાર જેલમાં દેશના સૌથી હાઇ-પ્રોફાઇલ ગુનેગારો, રાજકીય વ્યક્તિઓ અને કાર્યકરોને રાખવામાં આવ્યા છે. દિલ્હી દારૂ નીતિ કેસમાં AAPના વડા અને દિલ્હીના ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલ અને તેમના સાથીદારો, મનીષ સિસોદિયા, સંજય સિંહ અને સત્યેન્દ્ર જૈન, તિહાર જેલમાં કેદ હતા.

એક સમયે દાઉદ ઇબ્રાહિમના નજીકના સાથી ગેંગસ્ટર છોટા રાજનને પણ હત્યા સહિતના ગુનાઓ માટે તિહાર જેલમાં રાખવામાં આવ્યો હતો. બિહારના ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી લાલુ પ્રસાદ યાદવે ઘાસચારા કૌભાંડમાં ૧૪ વર્ષની સજા ભોગવી હતી, અને આંતરરાષ્ટ્રીય સીરીયલ કિલર ચાર્લ્સ શોભરાજને ભાગી જતા પહેલા તિહાર જેલમાં કેદ કરવામાં આવ્યો હતો અને પછી ફરીથી ગોવાથી ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.

તિહાર જેલ પર બ્લેક વોરંટ
ભૂતપૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી પી ચિદમ્બરમ, કર્ણાટકના નાયબ મુખ્યમંત્રી ડીકે શિવકુમાર, ગેંગસ્ટર લોરેન્સ બિશ્નોઈ, કાશ્મીરી અફઝલ ગુરુ અને  જેને તિહાર જેલમાં ફાંસી આપવામાં આવી હતી તે અલગતાવાદી મકબુલ ભટ,  તે અન્ય મુખ્ય ઉદાહરણો છે. ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી કાર્યકર અણ્ણા હજારે, ઉદ્યોગપતિ સુબ્રત રોય અને ઓલિમ્પિયન કુસ્તીબાજ સુશીલ કુમાર તિહાર જેલના અન્ય પ્રખ્યાત કેદીઓમાં સામેલ છે.

તાજેતરમાં, નેટફ્લિક્સ શ્રેણી બ્લેક વોરંટ, જે આ જ નામના પુસ્તક પર આધારિત એક ક્રાઈમ ડ્રામા થ્રિલર છે, તેમાં એક જેલરની નજર દ્વારા તિહાર જેલની કઠોર વાસ્તવિકતાઓનું અન્વેષણ કરવામાં આવ્યું છે. આ શ્રેણીમાં ઝહાન કપૂરે તિહારના શિખાઉ જેલર સુનીલ કુમાર ગુપ્તાની ભૂમિકા ભજવી હતી.

તિહાર જેલ ક્યાં ખસેડવામાં આવશે?
"અમે બાપ્રોલામાં પણ જગ્યા માંગી હતી, પરંતુ અતિક્રમણને કારણે, અમને તે મળી શક્યું નહીં. જોકે, અમે દિલ્હી સરકારને બીજે ક્યાંક 100 એકર જમીન આપવા માટે પત્ર લખ્યો છે," તિહાર જેલના એક સૂત્રએ સમાચાર એજન્સી પીટીઆઈને જણાવ્યું.

જેલ નંબર ૧ થી ૯ આશરે ૫,૦૦૦ કેદીઓ માટે રચાયેલ છે, પરંતુ હાલમાં તેમાં ૧૨,૦૦૦ થી વધુ કેદીઓ રહે છે, એમ સૂત્રએ જણાવ્યું હતું.

"જેલ નંબર ૧૦ થી ૧૬ લગભગ ૩,૭૦૦ કેદીઓ માટે રચાયેલ છે, પરંતુ હાલમાં ૩,૯૦૦ થી વધુ કેદીઓ રહે છે. તિહારમાં જેલ નંબર ૪ અને મંડોલી જેલમાં ૧૨ 'મુલૈજા જેલ' તરીકે ઓળખાય છે જેનો અર્થ થાય છે પહેલી વાર ગુનેગાર બનવું. આ બે જેલોમાં અમારી પાસે મોટી સંખ્યામાં કેદીઓ છે," સૂત્રએ જણાવ્યું.

મુખ્યમંત્રીએ બજેટમાં દિલ્હી જેલના નેજા હેઠળ એક સોસાયટીની રચનાની પણ જાહેરાત કરી હતી.

કેદીઓના કલ્યાણ માટે હાલના તિહાર જેલ સંકુલની ભીડ ઓછી કરવા માટે, નવા જેલ સંકુલના વિકાસ માટે એક નવી યોજના ઘડવામાં આવી છે.

આ સમાજ કેદીઓના સુધારા અને પુનર્વસન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. તે વિવિધ કૌશલ્ય-પ્રદાન કાર્યક્રમો દ્વારા તેમના એકંદર કૌશલ્યોનો વિકાસ કરીને આ પ્રાપ્ત કરશે. વધુમાં, સોસાયટી વિવિધ ફેક્ટરીઓ અને ઉત્પાદન એકમોના કાર્યને વ્યાવસાયિક બનાવશે