નવી દિલ્હી. લોકસભા અને વિધાનસભાઓમાં વસ્તીના આધારે સંતુલિત પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સીમાંકન કરવામાં આવે છે. આઝાદી પછી, બંધારણના ઘડવૈયાઓએ નક્કી કર્યું કે વસ્તીના આધારે બેઠકો નક્કી કરવામાં આવશે અને આ માટે, બંધારણમાં સીમાંકનની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી.

  અત્યાર સુધીમાં દેશમાં ચાર વખત સીમાંકન આયોગની રચના કરવામાં આવી છે અને તેના આધારે લોકસભાની બેઠકો પણ વધારવામાં આવી છે. બંધારણના ઘડવૈયાઓએ ભાગ્યે જ કલ્પના કરી હશે કે ભવિષ્યમાં સીમાંકનને લઈને વિવાદ થશે અને તે દેશમાં વિભાજનનું શસ્ત્ર બની શકે છે.

  તમિલનાડુ સહિત દક્ષિણ ભારતના કેટલાક રાજ્યો સીમાંકનનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. આ રાજ્યોનું કહેવું છે કે જો વસ્તીના આધારે લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યા નક્કી કરવામાં આવે તો તેમને નુકસાન થશે કારણ કે તેમણે વસ્તી નિયંત્રણ નીતિઓને અસરકારક રીતે લાગુ કરી છે.

  તેમનું માનવું છે કે એક રીતે તે સારા કામ માટે સજા કરવા સમાન હશે. બીજી તરફ, ઉત્તર ભારતના રાજ્યોમાં વસ્તી ઝડપથી વધી છે અને આ રાજ્યોને રાજકીય પ્રતિનિધિત્વના મોરચે ફાયદો થશે. વસ્તીના આધારે પ્રતિનિધિત્વ અને સીમાંકનની વ્યવસ્થાના વિરોધના કારણો શું છે?

  સીમાંકન એ વસ્તીમાં ફેરફારના આધારે સંસદીય અને વિધાનસભા બેઠકોની સંખ્યા નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા છે. વ્યાપક રીતે કહીએ તો, દરેક મતવિસ્તારમાં મતદારોની સંખ્યા લગભગ સમાન રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો હેતુ છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, મર્યાદા સીધા કદ સાથે સંબંધિત છે. નાની વસ્તીવાળા રાજ્યો કરતાં મોટી વસ્તી ધરાવતા રાજ્યોને સંસદમાં વધુ પ્રતિનિધિત્વ મળે છે.

  અત્યાર સુધીમાં, ભારતમાં ચાર વખત સીમાંકન થયું છે - 1952, 1963, 1973 અને 2002માં. 1976 સુધી, દરેક વસ્તી ગણતરી પછી, લોકસભા, રાજ્યસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓની બેઠકો નવેસરથી નક્કી કરવામાં આવતી હતી. જો કે, 1976માં કટોકટી દરમિયાન, ઇન્દિરા ગાંધીની સરકારે બેઠકોની ફાળવણી અટકાવી દીધી હતી જેથી કુટુંબ નિયોજન નીતિઓને અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકનારા રાજ્યોને પ્રતિનિધિત્વના મોરચે નુકસાન ન થાય.

  આ નિર્ણય 42મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો. આ સુધારાએ 2001ની વસ્તી ગણતરી સુધી સંસદીય અને વિધાનસભા બેઠકોની સંખ્યામાં ફેરફારને અટકાવ્યો હતો. 2001 માં મતવિસ્તારની સીમાઓ ફરીથી દોરવામાં આવી હતી પરંતુ કુલ બેઠકોની સંખ્યામાં કોઈ ફેરફાર થયો ન હતો. આ મુખ્યત્વે દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોના વિરોધને કારણે કરવામાં આવ્યું હતું.

  સીમાંકન વસ્તીના આધારે સંસદીય બેઠકોની સંખ્યા નક્કી કરશે. ઉત્તર ભારતના રાજ્યોને વધુ બેઠકો મળશે અને દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોની સંસદીય બેઠકોની સંખ્યામાં થોડો ફેરફાર થશે. માનવામાં આવી રહ્યું છે કે તમિલનાડુ આનાથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત થશે

  2024ની લોકસભા ચૂંટણી બાદ ગૃહમંત્રી અમિતભાઈ  શાહે કહ્યું કે સરકાર બે મોટા કામ કરશે. રાષ્ટ્રીય વસ્તી ગણતરી અને સીમાંકન

  બંધારણની કલમ 82 અને 170 માં સીમાંકન પ્રક્રિયા અંગે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે.

  કલમ 82: તે જણાવે છે કે દરેક વસ્તી ગણતરી પછી, સંસદે સીમાંકન અધિનિયમ પસાર કરવો જોઈએ જેથી લોકસભા મતવિસ્તારોની સીમાઓ અને સંખ્યા નવેસરથી નક્કી થાય.

કલમ 170: આ લેખ વિધાનસભા બેઠકોના સીમાંકન વિશે છે. આ અંતર્ગત દરેક રાજ્યમાં વિધાનસભા સીટોની સંખ્યા વસ્તીના આંકડાઓના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે.

વર્ષ 2026 સુધીમાં ભારતની વસ્તી 150 કરોડની આસપાસ થવાની ધારણા છે. દક્ષિણ ભારતમાં કર્ણાટકની લોકસભા સીટો 28 થી વધીને 36 થઈ શકે છે. તેલંગાણાની બેઠકો 17થી વધીને 20 અને આંધ્રપ્રદેશની બેઠકો 25થી વધીને 28 થઈ શકે છે. તમિલનાડુની લોકસભા સીટો 39 થી વધીને 41 થઈ શકે છે. કેરળમાં વસ્તી વૃદ્ધિનો દર સૌથી ઓછો છે. કેરળની સીટો 20થી ઘટીને 19 થઈ શકે છે. 

ઉત્તર ભારતમાં, ઉત્તર પ્રદેશની બેઠકો 80 થી વધીને 128 અને બિહારની બેઠકો 40 થી વધીને 70 થઈ શકે છે. તેથી જ દક્ષિણ ભારતના રાજ્યો સીમાંકનનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે કે સીમાંકનથી તેમની બેઠકો ઘટી શકે છે અને રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં તેમનો અવાજ નબળો પડી શકે છે.

   1971ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, બિહાર અને તમિલનાડુને તેમની વસ્તીના પ્રમાણમાં લગભગ સમાન સંખ્યામાં લોકસભા બેઠકો મળી હતી. બિહારને 40 અને તમિલનાડુને 39 બેઠકો મળી છે. આ રીતે એક વ્યક્તિ, એક મતનો લોકશાહી સિદ્ધાંત અકબંધ રહ્યો. બંને રાજ્યોમાં દરેક લોકસભા મતવિસ્તારની વસ્તી લગભગ 10 લાખ હતી. 

લગભગ પાંચ દાયકા દરમિયાન, બિહારની વસ્તી તમિલનાડુ કરતા ઝડપથી વધી છે, પરંતુ લોકસભા મતવિસ્તારોની સંખ્યામાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી. પરિણામ એ છે કે બિહારમાં એક લોકસભા મતવિસ્તારમાં 32 લાખ લોકો છે, જ્યારે તમિલનાડુમાં એક લોકસભા મતવિસ્તારમાં 20 લાખની વસ્તી છે.