નવી દિલ્હી :પૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહન સિંહે 92 વર્ષની વયે દિલ્હીની AIIMS હોસ્પિટલમાં અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા. દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં અર્થશાસ્ત્રના પ્રોફેસર બનવાથી લઈને દેશના નાણામંત્રી અને ત્યારબાદ 10 વર્ષ સુધી દેશના વડાપ્રધાન બનવા સુધીની તેમની સફર ખૂબ જ શાનદાર રહી. મનમોહન સિંહ એકમાત્ર એવા પીએમ હતા જેમના હસ્તાક્ષરવાળી નોટો દેશમાં ચલણમાં હતી. અથવા આપણે કહી શકીએ કે મનમોહન સિંહ એક માત્ર એવા વડાપ્રધાન હતા જેમના હસ્તાક્ષર દેશના ચલણ પર છે, જાણો પૂર્વ વડાપ્રધાનની નોટો પર શા માટે હસ્તાક્ષર હતા.

દેશના ચલણ એટલે કે રૂપિયા પર સહી કરવાનું સન્માન દરેકને મળતું નથી. ભારતમાં, ફક્ત ભારતીય રિઝર્વ બેંકના ગવર્નરને જ આ સન્માન મળે છે. ભારતમાં પ્રચલિત દરેક સંપ્રદાયની દરેક નોટો પર રિઝર્વ બેંકના ગવર્નરની સહી હોય છે. ગવર્નરો સમયાંતરે બદલાતા રહે છે. ગવર્નર બદલાતાની સાથે જ ત્યારબાદ છપાયેલી નોટો પર નવા ગવર્નરની સહી હોય છે. હાલમાં સંજય મલ્હોત્રા ભારતીય રિઝર્વ બેંકના ગવર્નર છે અને નવી નોટો તેમના હસ્તાક્ષર ધરાવે છે. પરંતુ ચાલો જાણીએ કે નોટો પર મનમોહન સિંહની સહી શા માટે હતી.

ભારતના વડા પ્રધાનનું પદ રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ પછી સર્વોચ્ચ પદ માનવામાં આવે છે, પરંતુ વડા પ્રધાનને ચલણી નોટો પર સહી કરવાનો અધિકાર નથી. પરંતુ દેશમાં એક એવા વડાપ્રધાન છે જેમને નોટો પર સહી કરવાનું સન્માન છે અને તે છે વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહ. નોટો પર સહી કરવાનો અધિકાર માત્ર રિઝર્વ બેંકના ગવર્નરને જ છે, તેથી વડાપ્રધાન બનતા પહેલા મનમોહન સિંહ પણ રિઝર્વ બેંકના ગવર્નર રહી ચૂક્યા છે. તેઓ 1982 થી 1985 દરમિયાન ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના ગવર્નર પણ હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં ઘણા સુધારા કર્યા.

જ્યારે મનમોહન સિંહ નાણા બન્યા ત્યારે 24 જુલાઈ 1991ના રોજ રજૂ કરાયેલા બજેટમાં આર્થિક સુધારાઓને વેગ મળ્યો. બજેટમાં કોર્પોરેટ ટેક્સ વધારવામાં આવ્યો હતો અને ટેક્સ ડિડક્શન એટ સોર્સ (TDS) રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત, મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ સુધારાઓએ ભારતમાં વિદેશી રોકાણના દરવાજા ખોલ્યા. જાહેર ક્ષેત્રના ઘણા ઉદ્યોગો ખાનગી ક્ષેત્ર માટે ખોલવામાં આવ્યા અને ભારતને વૈશ્વિક વેપારમાં પોતાનું સ્થાન બનાવવાની તક મળી. 1991ના આ સુધારાઓ આર્થિક કટોકટીમાંથી બહાર આવવાનો સફળ પ્રયાસ ન હતો, પરંતુ તેણે ભારતીય અર્થતંત્રને નવી દિશા પણ આપી હતી. આ નીતિઓને આજે પણ ભારતની આર્થિક પ્રગતિનો પાયો માનવામાં આવે છે.