​ગુરુગ્રામ:દેશના અગ્રણી ટેકનોલોજી અને કોર્પોરેટ હબ ગણાતા ગુરુગ્રામ શહેર માટે ચોમાસાની ઋતુ ખુશહાલીને બદલે ફરી એકવાર ભારે મુશ્કેલીઓનો સબબ બનીને આવી છે. છેલ્લા એક દાયકાથી દર વર્ષે ચોમાસા દરમિયાન જળબંબાકાર થતી સડકો, કલાકો સુધી લાગતા ટ્રાફિક જામ અને પાણીમાં ડૂબેલી વાહનોની હરોળ ગુરુગ્રામની કાયમી ઓળખ બની ચૂકી છે. આ પરિસ્થિતિને બદલવા માટે ગુરુગ્રામ મેટ્રોપોલિટન ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (GMDA) તેમજ સ્થાનિક મહાનગરપાલિકા દ્વારા કરોડો રૂપિયાના માતબર બજેટ ફાળવવામાં આવ્યા હોવા છતાં પરિણામ શૂન્ય સમાન જોવા મળી રહ્યું છે. ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે ગુરુગ્રામમાં વરસાદી પાણીના નિકાલ માટે ડ્રેનેજ લાઇનો કે નાળાઓની ક્ષમતા ઓછી નથી, પરંતુ આ નાળાઓનું આપસી કનેક્ટિવિટી નેટવર્ક અત્યંત નબળું અને અપૂર્ણ હોવાને કારણે આખી સિસ્ટમ નિષ્ફળ નીવડી રહી છે.

​હાઇવે પરથી લઈને સિગ્નેચર ટાવર અને નોર્થ સાઉથ પેરીફેરલ રોડ સુધીના વિસ્તારોમાં થોડાક જ કલાકના વરસાદમાં નદીઓ વહેતી હોય તેવા દ્રશ્યો સર્જાય છે. ચોમાસાના આગમન સાથે જ તંત્રના પ્રી-મોન્સૂન કામગીરીના દાવાઓની પોલ ખુલ્લી પડી જાય છે. શહેરના આંતરિક વિસ્તારો, સેક્ટરો અને સોસાયટીઓમાંથી નીકળતી નાની ગટરો અને સરફેસ ડ્રેન મુખ્ય માસ્ટર ડ્રેન સાથે યોગ્ય રીતે જોડાયેલી નથી. આ નબળી કડીઓના કારણે વરસાદનું પાણી આગળ વહી જવાના બદલે રસ્તાઓ, સોસાયટીઓ અને ખાલી પ્લોટોમાં ભરાઈ રહે છે.

​૪ મુખ્ય માસ્ટર ડ્રેન અને ૬૭.૨૨ કિલોમીટરનું વિશાળ નેટવર્ક

ગુરુગ્રામની ભૌગોલિક રચના મુજબ અરવલ્લીની પહાડીઓમાંથી આવતા વરસાદી પાણીને નાના નાળાઓ મારફતે મુખ્ય ૪ માસ્ટર ડ્રેન સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે, જે બાદમાં આ પાણીને નજફગઢ ડ્રેન તરફ લઈ જાય છે. આ ચાર મુખ્ય લાઈનોની કુલ લંબાઈ ૬૭.૨૨ કિલોમીટર જેટલી છે:

​લેગ-૧: ૧૨.૩૬ કિલોમીટર લાંબી ડ્રેન લાઈન.
​લેગ-૨: ૧૬.૩૬ કિલોમીટર લાંબી ડ્રેન લાઈન, જે મધ્ય શહેર જેવાં કે અતુલ કટારિયા ચોક, શીતળા માતા રોડ અને અશોક વિહારનો નિકાલ સંભાળે છે.
​લેગ-૩ (બાદશાહપુર ડ્રેન): ૨૬.૫૦ કિલોમીટર લાંબી આ સૌથી મોટી લાઈન છે. ઘાટા, બાદશાહપુર, ગાડોલી, સેક્ટર-૩૭ડી અને ધનકોટ જેવા વિશાળ કેચમેન્ટ એરિયાનું પાણી આ લાઈનમાં ઠલવાય છે.
​લેગ-૪: ૧૨ કિલોમીટર લાંબી લાઈન, જે નવા ગુરુગ્રામના સેક્ટરોનો ભાર હળવો કરવા બનાવાઈ છે.
​આટલું વિશાળ નેટવર્ક ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, આ નાળાઓમાં લીકેજ, કનેક્શન તૂટેલા હોવા અને ગેરકાયદેસર કનેક્શન્સના કારણે પાણીનો સડસડાટ નિકાલ થઈ શકતો નથી.

​૧૧૯.૨ એમએલડી અશુદ્ધ પાણીનો ગેરકાયદેસર ભરાવો

વરસાદી નાળાઓની સૌથી મોટી સમસ્યા તેમાં ઠલવાતું અનટ્રીટેડ (અશુદ્ધ) સીવરનું પાણી છે. ડ્રેનેજ લાઈનમાં ગેરકાયદેસર સીવર કનેક્શન જોડી દેવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે ચોમાસા પહેલા જ નાળાઓ ગંદકી અને કચરાથી ભરાઈ જાય છે:

​લેગ-૧ માં: ૮ પોઈન્ટમાંથી ૪ બંધ કરાયા છે, પરંતુ હજુ પણ ૧૮ MLD અનટ્રીટેડ પાણી વહે છે.
​લેગ-૨ માં: ૨૦ માંથી ૮ પોઈન્ટ બંધ થયા છે, છતાં ૪૬ MLD સીવરનું પાણી અને ૭.૭૬ MLD ઔદ્યોગિક કચરો વહી રહ્યો છે.
​લેગ-૩ માં: ૩૭ માંથી ૯ પોઈન્ટ બંધ કરાયા છે અને ૫૫.૨ MLD અશુદ્ધ પાણી તેમાં ઠલવાય છે.
​તંત્ર દ્વારા તમામ ગેરકાયદેસર ડિસ્ચાર્જ પોઈન્ટ્સ ડિસેમ્બર ૨૦૨૬ સુધીમાં સંપૂર્ણ બંધ કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે, પરંતુ હાલના તબક્કે આ ક્ષતિઓ શહેર માટે આફત બની ગઈ છે.

​નિષ્ણાતોનું તારણ: સફાઈ અને ક્ષમતા વધારવી અનિવાર્ય

સિંચાઈ અને ડ્રેનેજ વિભાગના નિવૃત્ત ચીફ એન્જિનિયર પ્રદીપ કુમારના જણાવ્યા મુજબ, ગુરુગ્રામની વધતી જતી વસ્તી અને શહેરીકરણના વ્યાપને ધ્યાનમાં રાખીને ડ્રેનેજ સિસ્ટમની ક્ષમતા સમયાંતરે વધારવી ખૂબ જરૂરી છે. આ ઉપરાંત ચોમાસા પહેલા નિયમિત સફાઈ અને ડી-સિલ્ટિંગ (ગાડ કાઢવાની પ્રક્રિયા) અનિવાર્ય છે. જો સતત વરસાદ થંભી ગયાના બે કલાક પછી પણ જો કોઈ વિસ્તારમાં પાણી ભરાયેલું રહે, તો તેનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે ત્યાંના નાળાઓની સફાઈ યોગ્ય રીતે કરવામાં આવી નથી. ગેરકાયદેસર સીવર કનેક્શન કાપવા માટે કડક ઝુંબેશ ચલાવવી અને નાની ડ્રેનોને માસ્ટર ડ્રેન સાથે તાત્કાલિક જોડવી જ આ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ બની શકે તેમ છે.