ધાર : મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટની ઈન્દોર બેંચના આદેશ પર, ધારની ઐતિહાસિક ભોજશાળામાં ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) વિભાગનું સર્વે સોમવારે 81માં દિવસે પણ ચાલુ રહ્યું હતું,

   15 ASI અધિકારીઓની ટીમ 34 કામદારો સાથે સવારે 8 વાગ્યે ભોજશાળા પરિસરમાં પહોંચી હતી અને સાંજે 5 વાગ્યે બહાર આવી હતી. અહીં ટીમે આધુનિક સાધનોનો ઉપયોગ કરીને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને લગભગ નવ કલાક કામ કર્યું હતું. ગોપાલ શર્મા, હિંદુ તરફથી આશિષ ગોયલ અને મુસ્લિમ પક્ષ તરફથી અબ્દુલ સમદ ખાન પણ સર્વે ટીમ સાથે હાજર હતા.

   જ્ઞાનવ્યાપીની તર્જ પર ચાલી રહેલા ASI સર્વેના 81મા દિવસે, ભોજશાળાના ગર્ભગૃહમાં સાત નવા સ્થળોએ સર્વે શરૂ થયો. તેમાં સાત નવા પ્રાચીન અવશેષો મળી આવ્યા છે, જેમાં લગભગ બે ફૂટની ખંડિત મૂર્તિનો સમાવેશ થાય છે.

  આ 7 ખંડેરોમાં શિલાલેખોના અવશેષો પણ મોજૂદ છે. હિંદુ પક્ષે દાવો કર્યો છે કે તૂટેલી પ્રતિમા ભગવાન બ્રહ્માની છે, જે તેમના સમગ્ર પરિવાર સાથે બિરાજમાન છે. અન્ય પ્રાચીનકાળમાં, એક કાચબો કમળના ફૂલ પર બેઠો છે, જે લક્ષ્મીનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. સોમવારે સર્વે દરમિયાન યજ્ઞકુંડની પરિક્રમામાંથી માટી કાઢવામાં આવી હતી. ભોજશાળાના પ્રવેશદ્વારની બંને બાજુની ખાઈઓ પણ સાફ કરવામાં આવી છે, જ્યારે ઉત્તર, દક્ષિણ અને પશ્ચિમ બાજુની તમામ ખાઈઓ ભરીને બંધ કરી દેવામાં આવી છે.

  આ પહેલા રવિવારે ASIની ટીમને સર્વે દરમિયાન 79 પ્રાચીન વસ્તુઓ મળી આવી હતી, જેની સોમવારે સફાઈ પણ કરવામાં આવી હતી. સર્વે ટીમ સાથે હાજર રહેલા હિન્દુ પક્ષકારો ગોપાલ શર્મા અને આશિષ ગોયલે જણાવ્યું કે રવિવારે મળેલા 79 અવશેષોમાં ભગવાન ગણેશ, મહિષાસુર મર્દિની, મા પાર્વતી, ભગવાન હનુમાન અને ભૈરવનાથની મૂર્તિઓનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. બેન્ક્વેટ હોલની અંદરના રૂમમાં ખોદકામ કરીને આ મૂર્તિઓ મળી આવી હતી. આ રૂમમાંથી ભગવાન ગણેશ અને મા વાગ્દેવીની મૂર્તિઓ તૂટી ગઈ છે.

   તેમણે જણાવ્યું કે ASI દ્વારા ભોજશાળામાં સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન, ઉત્તરીય ભાગમાં વધુ સાત પ્રાચીન વસ્તુઓ મળી આવી હતી. હવે આની પણ સફાઈ થશે. સવારથી સાંજ સુધી ગર્ભગૃહમાં અનેક નવી જગ્યાઓ પર સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. યજ્ઞકુંડ સંકુલના પરિક્રમા વિસ્તારમાં અને પૂર્વ ભાગમાં એટલે કે પ્રવેશદ્વાર પાસે પણ ખોદકામ કરવામાં આવ્યું હતું.

   મુસ્લિમ પક્ષકાર અબ્દુલ સમદ ખાને કહ્યું કે આજે ઉત્તર અને પશ્ચિમની તમામ ખાઈને લેબલિંગનું કામ પૂર્ણ થઈ ગયું છે. સ્મારકની અંદર શૌચાલય અને પાણીની ટાંકીના કેટલાક સ્થળોએ સમસ્યાઓ હતી, તેને ચિહ્નિત કરવાનું કામ કરવામાં આવ્યું હતું, ખોદકામ પણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે ટીમ દ્વારા સંપાદિત કરવામાં આવ્યું છે.

  તેમણે કહ્યું કે ગઈ કાલે કેટલીક વસ્તુઓ મળી હતી, આજે તેના નંબર આપવામાં આવ્યા હતા અને ફોટોગ્રાફી-વીડિયોગ્રાફી કરવામાં આવી હતી. સ્મારકના મુખ્ય દરવાજા પાસે બે આઉટબિલ્ડીંગ્સ બનાવવામાં આવ્યા હતા, તેમની પણ નજીકથી તપાસ કરવામાં આવી હતી. ભોજશાળા પરિસરમાં મળી આવેલા હિંદુ દેવી-દેવતાઓના અવશેષો સામે વાંધો ઉઠાવતા તેમણે કહ્યું કે આ અવશેષો વર્ષ 2003 પછી રાખવામાં આવ્યા હતા. અમારી શરૂઆતથી જ માંગ છે કે 2003 પછીની બાબતોને સર્વેમાં સામેલ ન કરવી જોઈએ.

 અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે ભોજશાળામાં ASI સર્વે 22 માર્ચથી શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. સોમવારે સર્વેના 81 દિવસ પૂર્ણ થયા છે. આ સમયગાળા દરમિયાન અત્યાર સુધીમાં 1607 અવશેષો મળી આવ્યા છે. અહીં મુખ્યત્વે થાંભલાના પથ્થરો જોવા મળે છે. રવિવાર અને સોમવાર બંને દિવસે સર્વેમાં 86 અવશેષો મળી આવ્યા હતા.

 મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટની ઈન્દોર બેંચના આદેશ પર ASIએ કોઈપણ સંજોગોમાં 4 જુલાઈ સુધીમાં તેનો સર્વે રિપોર્ટ સબમિટ કરવાનો રહેશે. આ માટે નિષ્ણાતોની ટીમ રોજેરોજના સર્વેના આધારે દસ્તાવેજો તૈયાર કરી રહી છે. જેમાં વિડીયોગ્રાફી અને ફોટોગ્રાફી સાથે ડ્રોઈંગના આધારે અવશેષોની વિગતો તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે.

 સર્વેની અંતિમ તારીખ 27 જૂન સુધી છે. 4 જુલાઈ સુધીમાં સર્વે પૂર્ણ થયાના એક સપ્તાહમાં રિપોર્ટ સબમિટ કરવાનો રહેશે, તેથી હવે ASI દ્વારા રિપોર્ટ તૈયાર કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવી રહ્યું છે.