તા. ૧૨ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૩ ગુરૂવાર
ટિકિટ માટે ૪ કરોડઃ લડવા ૧૦ કરોડ ઓછા પડે
ભારતમાં હવે ચૂંટણી લડવી અત્યંત ખર્ચાળ : લોકતંત્ર માટે નુકશાન રાજનીતિ દિવસે-દિવસે મોંઘી : ચૂંટણી લડતા પહેલા ઉમેદવારે કરોડો ખર્ચવા પડે છે : ટિકિટ મળ્યા પછી પ્રચાર-મતદારો કબ્જે કરવા દરેક તબક્કે પૈસાની બોલબાલા
નવી દિલ્હી, તા.૨૭: ભારતીય રાજકારણમાં પૈસાની શક્તિ સતત વધી રહી છે. પરિણામે, રાજકારણ પસંદગીના કેટલાક પ્રભાવશાળી લોકોનું ક્ષેત્ર બની ગયું છે. આની સૌથી ખરાબ અસર મહિલાઓ અને યુવાનો પર પડી રહી છે, જેમના માટે ચૂંટણી મેદાનમાં ઉતરવું અને સંપૂર્ણ તીવ્રતા સાથે લડવું વધુને વધુ મુશ્કેલ બની ગયું છે. પૈસાની આ બેકાબૂ શક્તિએ લોકશાહી અખંડિતતા સાથે ગંભીર ચેડા કર્યા છે. વધુમાં, રાજકીય પક્ષોમાં ચાલી રહેલી અલોકતાંત્રિક પ્રથાઓ ઈજામાં વધારો કરી રહી છે.
૨૦૨૪ની સામાન્ય ચૂંટણીઓને ભારતીય ઇતિહાસની સૌથી મોંઘી ચૂંટણીઓ માનવામાં આવે છે. સેન્ટર ફોર મીડિયા સ્ટડીઝ (CMS) ના એક અભ્યાસ મુજબ, રાજકીય પક્ષો અને ઉમેદવારોએ આ ચૂંટણીઓમાં કુલ આશરે રૂ.૧.૩૫ લાખ કરોડ ખર્ચ્યા હતા. ભાજપ અને તળણમૂલ કોંગ્રેસે પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભા ચૂંટણીમાં જે રીતે બધું દાવ પર લગાવ્યું છે તે વિધાનસભા ચૂંટણીના ઇતિહાસમાં નકામા ખર્ચનો નવો રેકોર્ડ બનાવી શકે છે.
ઓબ્ઝર્વર રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (ORF) ના ફેલો નિરંજન સાહુ અને અંબર કુમાર ઘોષે થોડા સમય પહેલા આ મુદ્દા પર એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો. ભારતમાં રાજકારણનો ખર્ચૅ શીર્ષક ધરાવતા આ અભ્યાસમાં ઘણા ચોંકાવનારા તારણો મળ્યા હતા. અહીં કેટલાક મુખ્ય તારણો પર એક નજર છેઃ
ચૂંટણી ટિકિટ મેળવતા પહેલા પણ કરોડો ખર્ચવામાં આવે છેઃ સામાન્ય સર્વસંમતિ એ છે કે ખર્ચ ઘણીવાર ચૂંટણી દરમિયાન જ થાય છે, પરંતુ આ અભ્યાસ આ ધારણાને રદિયો આપે છે. તે દર્શાવે છે કે સક્રિય રાજકારણમાં પ્રવેશવા ઇચ્છુક લોકો તેમના મતવિસ્તારમાં પગપેસારો કરતી વખતે અને પાર્ટી ટિકિટ મેળવવાનો પ્રયાસ કરતી વખતે નોંધપાત્ર ખર્ચ પણ કરે છે. ટિકિટ મેળવવા માંગતા ઉમેદવારે મહિનાઓ સુધી, કયારેક વર્ષો સુધી સામાજિક અને સાંસ્કળતિક પ્રવળત્તિઓ દ્વારા પોતાના મતવિસ્તારમાં જનસંપર્ક જાળવી રાખવો પડે છે. લોકસભા મતવિસ્તારમાં આ જનસંપર્ક અભિયાન માટે સરેરાશ ખર્ચ દર મહિને ૩-૪ લાખ રૂપિયા હોવાનો અંદાજ છે. આનો અર્થ એ થાય કે ઉમેદવારે પાર્ટી ટિકિટ મેળવતા પહેલા જ કરોડો રૂપિયા ખર્ચ કરી દીધા છે. સ્વાભાવિક રીતે, આ ખર્ચ ઉમેદવાર દ્વારા ઉઠાવવામાં આવે છે, તેમના પક્ષ દ્વારા નહીં.
પાર્ટી ટિકિટ ‘ખરીદી' કરવામાં પણ અતિશય ખર્ચઃ ઘણા નેતાઓ, મોટાભાગે પ્રાદેશિક પક્ષોના, એ સ્વીકાર્યું કે સંભવિત ઉમેદવાર તરીકે, તેમણે પાર્ટી નેતળત્વ સમક્ષ પોતાની નાણાકીય સ્થિતિ દર્શાવવી પડશે, તેમજ પાર્ટી ફંડમાં નોંધપાત્ર દાન આપવું પડશે. વધુમાં, તેમણે માત્ર પોતાના ચૂંટણી પ્રચારનો ખર્ચ જ નહીં, પરંતુ ઘણીવાર અન્ય ઉમેદવારોના પ્રચારને પણ ટેકો આપવો પડશે. દક્ષિણ ભારતના કેટલાક ઉમેદવારોએ પાર્ટી ટિકિટ મેળવવા માટે પોતાના ખિસ્સામાંથી ૩૦ થી ૪૦ મિલિયન રૂપિયા ખર્ચ કર્યા હોવાનો અહેવાલ છે. દેખીતી રીતે, પાર્ટીઓ ઘણીવાર આંતરિક નિમણૂકો કરતી વખતે પણ શ્રીમંત વ્યક્તિઓને પ્રાથમિકતા આપે છે.
સંસદીય ચૂંટણીમાં એક ઉમેદવાર ૧૦ કરોડ રૂપિયા સુધીનો ખર્ચ કરી શકે છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં ચૂંટણી ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જે અંદાજ કરતાં ઘણો વધારે છે. આ અભ્યાસ માટે લેવામાં આવેલા ઇન્ટરવ્યુમાં જાણવા મળ્યું છે કે લોકસભા ચૂંટણી લડતા મુખ્ય પક્ષોના ઉમેદવારો માટે સરેરાશ ૫ થી ૧૦ કરોડ રૂપિયા ખર્ચ કરવો સામાન્ય છે. જોકે, ખર્ચ કરાયેલ રકમ અનેક પરિબળો પર આધારિત છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ મતવિસ્તાર રાજકીય નેતાઓ દ્વારા લડવામાં આવે છે, તો ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે. તમિલનાડુ, તેલંગાણા, આંધ્રપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રોકડથી સમળદ્ધ રાજ્યોમાં, ખર્ચ કયારેક ૧૦૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુ થઈ ગયો છે.
રાજકારણમાં ઉદ્યોગપતિઓનું વધતું પ્રભુત્વઃ જેમ જેમ રાજકીય ખર્ચ ઝડપથી વધી રહ્યો છે, તેમ તેમ મોટાભાગના રાજકીય પક્ષો અને ઉમેદવારો તેમના વ્યવસાયિક મિત્રો અથવા ઉદ્યોગપતિઓ સુધી પહોંચી રહ્યા છે. પરિણામે, મૂડી લોકશાહી પ્રક્રિયામાં પ્રવેશી રહી છે, વ્યાપારી હિતોની સેવા કરી રહી છે. આના કારણે ખાણકામ, કોલસા અથવા રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રના -ભાવશાળી ઉદ્યોગપતિઓ સ્થાનિક સ્તરે ચૂંટણી ભંડોળ પૂરું પાડી રહ્યા છે. હકીકતમાં, કેટલીકવાર આ વ્યક્તિઓ સીધા જ ચૂંટણી લડી રહ્યા છે. આ ધનિક શાસકે લાંબા સમયથી અને વફાદાર રાજકારણીઓને પાછળ છોડી દીધા છે, જેમની પાસે આવી સંપત્તિનો અભાવ છે.
બેફામ મતદાન ખરીદી : મતદાન પહેલાં મતદારોને પૈસા આપવાની પ્રથા ચિંતાજનક સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. ઇન્ટરવ્યુ લેવામાં આવેલા લગભગ તમામ રાજકારણીઓએ સ્વીકાર્યું કે તેમને પણ તેમના હરીફોના ઉદાહરણને અનુસરીને પૈસા વહેંચવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે. કેટલાકે સ્વીકાર્યું કે જ્યારે તેઓ નાની રકમથી કામ ચલાવતા હતા, ત્યારે આ રકમ હવે રૂ.૨,૦૦૦ થી રૂ.૩,૦૦૦ સુધી પહોંચી ગઈ છે. તેલંગાણા અને આંધ્રપ્રદેશમાં, આ આંકડો પ્રતિ મતદાર રૂ.૫,૦૦૦ થી રૂ.૭,૦૦૦ સુધી પહોંચી ગયો છે
(3:35 PM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
